Еуразия кеңістігінің петроглифтері және таңбалары түркі  мәдениеті мен жазуының архетиптері ретінде

Нурила Шаймердинова; Талгат Молдабай

doi:10.32523/2664-5157-2023-4-35-51

Авторлар

Нурила Шаймердинова Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Талгат Молдабай Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-4-35-51

Кілт сөздер:

Еуразия ареалы, петроглифтер, таңбалар, архетиптер, түркі мәдениеті мен жазуы, мағыналық байланыс, әлем бейнесі, руханият

Аннотация

Мақала түркі мәдениеті мен жазуының бастауларына, олардың көне петроглифтермен, таңбалармен, логограммалармен байланысына арналған. Зерттеушілердің
пайымдауынша, палеолит дәуірінен бастап петроглифтер, таңбалар мен белгілер
Еуразия кеңістігінің барлық аумағында кең таралған. Қазақстан, Моңғолия,
Қырғызстан, Өзбекстан, Әзербайжан, Түркия, Ресейден (Тыва, Хакасия, Таулы
Алтай, Забайкальеден) табылған сызбалар, белгілер сюжеттік тұрғыда зерттеліп,
жүйеленген. Мақала авторлары Еуразия аймағының петроглифтері мен таңбаларын
зерттей отырып, бұл белгілер көптеген ғасырлар бойы қалыптасу, эволюциялық
даму және қолданылу қызметі жолын бастан өткере отырып, қалыптасқан көне
түрік бітіг (руна) жазуы таңбаларының прототипін қалыптастырды деген пікірде.
Авторлар өз гипотезасын растау мақсатында жартас бетіндегі суреттер мен
таңбаларға тарихи-мәдени және танымдық, семантикалық тұрғыда сипаттама беріп,
көне түркі бітіг жазу таңбаларымен байланысын барынша көрсетуге тырысады.
Крест негізді таңбаларының көне түркі әліпбиіндегі «д» және «з» дауыссыз
дыбысы таңбаларымен байланысын, діни-культтік, темпоральды-космонологиялық,
антропоморфтық бейнелердің түркі көшпелі өмір салтының қалыптасуында
маңызды рөл атқарып, көшпелі мәдениеттің портотипін қалыптастырды деп
еспетейді (арба, түрлі қару-жарақтар, жануарлар).
Таңба мен суреттердің архетиптерін семантикалық талдау және ежелгі адамның
қоршаған әлем туралы ойын анықтау – өте маңызды мәселе. Көшпелілер мәдениетінің
архетиптері ежелгі адамдардың тұрмыс-тіршілігі мен дүниетанымының кілтін
ашады: арба (негізгі көлік құралы), қару-жарақ (өз территориясын және мүлкін
қорғау құралы), үй және жабайы жануарлар көне түркілердің табиғатты, әлеуметті
тануда түрлі тотемдер мен танымын айқындайтын бейне ретінде қолданылған.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Нурила Шаймердинова, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор

Талгат Молдабай, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD, постдокторант

Әдебиет

Amanzholov A.S., 1978. K genezisu tyurkskih run [On the genesis of the Turkic run]. Voprosy yazykoznaniya [Questions of linguistics]. No2. P. 76-87. [in Russian].

Grach A.D., 1957. Petroglify Tuvy, 1 (problema datirovki i interpretacii, etnograficheskie tradicii) [Petroglyphs of Tuva, 1 (problem of dating and interpretation, ethnographic traditions)]. Sb. MAE. Moscow-Leningrad. Issue. XVII. P. 89-146. [in Russian].

Gurevich L.L., 1989. O kruglyh gorodah drevnih irancev [About the round cities of the ancient Iranians]. Zony i etapy urbanizacii. Tez. dokl. reg. konferencii [Zones and stages of urbanization. Abstract. report reg. conferences]. Tashkent: Fan. P. 48–49. [in Russian].

Devlet M.A., 2006. Drevnie zhilishcha narodov Severnoj i Central’noj Azii (po materialam petroglifov) [Ancient dwellings of the peoples of Northern and Central Asia (based on petroglyphs)]. Miroponimanie drevnih i tradicionnyh obshchestv Evrazii. Pamyati V.N. Chernecova [Worldview of ancient and traditional societies of Eurasia. In memory of V.N. Chernetsova]. Moscow: TAUS. P. 212–238. [in Russian].

Devlet M.A., 1982. Petroglify na kocheboj trope [Petroglyphs on the nomadic path]. Moscow: Nauka. 127 p. [in Russian].

Zhodasbekov M., Sartqozhauly K., 2005. Orhon eskertkіshterіnіn tolyq atlasy [Complete atlas of Orkhon monuments]. Astana: Kultegіn. 359 p. [in Kazakh].

Zajbert V.F., 2009. Botajskaya kul’tura [Botai culture]. Almaty: KazAқparat. 576 p. [in Russian].

Kadyrbaev M.K., Mar’yashev A.N., 1977. Naskal’nye izobrazheniya hrebta Karatau [Rock art of the Karatau ridge]. Alma-Ata: Izd-vo AN KazSSR. 230 p. [in Russian].

Klyashtornyj S.G., 1987. Drevnetyurkskaya civilizaciya: diahronicheskie svyazi i sinhronicheskie aspekty [Ancient Turkic civilization: diachronic connections and synchronic aspects]. Sovetskaya tyurkologiya. No3. P. 58-62. [in Russian].

Kubarev V.D., 2003. Naskal’noe iskusskustvo Altaya [Rock art of Altai]. Gorno-Altajsk: AKIN. 124 p. [in Russian].

Kubarev V.D., Ceveendorzh D., 1996. Rannesrednevekovye petroglify Mongol’skogo Altaya [Early medieval petroglyphs of the Mongolian Altai]. Pamyatniki kul’tury drevnih tyurok v Yuzhnoj Sibiri i Central’noj Azii [Cultural monuments of the ancient Turks in Southern Siberia and Central Asia]. Novosibirsk: Izd-vo NGU. P. 157-169. [in Russian].

Kuzyk B.N., Yakovec Yu.V., 2006. Civilizacii: teoriya, istoriya, dialog, budushchee [Civilizations: theory, history, dialogue, future]. Vol.2. Moscow: In-t ekonomicheskih strategij, T. I. Teoriya i istoriya civilizacij. 765 p. [in Russian].

Lerua-Guran A., 1971. Religiya doistorii [Religion of prehistory]. Pervobytnoe iskusstvo [Primitive art]. Novosibirsk. P. 81-90. [in Russian].

Margulan A.H., 1979. Begazy-Dandybaevskaya kul’tura Central’nogo Kazahstana [Begazy-Dandybaevskaya culture of Central Kazakhstan]. Alma-Ata: Nauka. 360 p. [in Russian].

Moldabay T., 2021. Zhazba matіnder negіzіnde kone ujgur alіpbiіnіn qoldanyluyndagy erkeshelіkter [Peculiarities in the use of the ancient Uighur alphabet based on written texts]. Turkic Studies Journal. 4. P. 44-52. [in Kazakh].

Novogrodova E.A., 1984. Mir petroglifov Mongolii [The world of petroglyphs of Mongolia]. Moscow: Nauka. 168 p. [in Russian].

Pansat Zh.M., Mamaeva G.B., Alkaya E., 2023. «Kok Tanіrі», «kok borі», «kok turіk» sozderіnіn mifolingvistikalyq sipaty [“Kok Taniri”, “kok bori”, “kok turik” from mytholinguistic sipats]. Turkic Studies Journal. No3. P. 146-160. [in Kazakh].

Samashov Z., Bazylhan N., Samashov S., 2010. Kone turіk tanbalary [Old Turkish characters]. AO «ABDI Kompani». 168 p. [in Kazakh].

Shaimerdinova N.G., 2014. Drevnetyurkskaya kartina mira v tekstah pis’mennyh pamyatnikov. Uchebnoe posobie [The ancient Turkic picture of the world in the texts of written monuments. Tutorial]. Astana: ENU. 307 p. [in Russian].

Shaimerdinova N.G., Kairzhanov A., Yarygin S., Moldabay T., 2017. Proiskhozhdenie i funkcionirovanie runicheskoj pis’mennosti [Origin and functioning of runic writing]. Astana: Alau Group & Co. 145 p. [in Russian].

Dalkesen N., 2015. Orta asya’dan anadolu’ya türk kültüründe geyik kültü [Deer cult in Turkish culture from Central Asia to Anatolia]. Millî Folklor. No 106. P. 61-69. [in Turkish].

Jacobson E., 1996. The Deer Goddess of Ancient Siberia: A Study in the Ecology of Belief (Review by: Fujikawa Shigehiko). Asian Folklore Studies. Vol. 55. No. 2. P. 374-377.

Kolot B., 2020. Türk Kültür Tarihinde Boğa-Öküz [Bull-Ox in Turkish Cultural History]. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. No 8 (22). P. 435-437. [in Turkish].

Richard P.K., 2013. The Symbolical Language of Ancient Art and Mythology. New York: Hard Press Publishing. 453 p.