«Тотынама» және оның өзбек әдебиетіндегі нұсқалары

Бауыржан Омаров

doi:10.32523/2664-5157-2021-2-84-98

Авторлар

Бауыржан Омаров Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-2-84-98

Кілт сөздер:

Зияуддин Нахшаби, өзбек әдебиеті, «Тотынама» қолжазбалары, Хироми мұрасы, құрақ-хикаят, тоты әңгімелері, құс тілі, әдеби жәдігерлік, көркем аударма, шайырлар

Аннотация

Әлем әдебиетіндегі ең танымал әрі көп нұсқалы шығармалардың бірі –
«Тотынама» әлі күнге дейін зерттеліп-зерделенуден кенде қалған емес. Барлық елдерге
тараған әйгілі туындының әр кезеңдегі авторлары да жеткілікті. Дүние жүзінің сөз өнерінде
ерекше мойындалған, көркемдік деңгейі жоғары Зияуддин Нахшаби «Тотынамасы» кейінгі
«Тотынамаларға» берік негіз қалады. Соны өз тіліне аударып, өңдеп-жөндеген қаламгерлер
еңбегінің арқасында бірнеше жаңа нұсқалар өмірге келді. Шығыс шайырларынан үлгі алған
кітаби ақындардың бесігіне айналған Орталық Азияға да осы Нахшаби нұсқасы кеңінен тарады.
Аталған аймақтағы мемлекеттер ішінде «Тотынаманың» көне қолжазбаларын сақтап, халық
мұрасын тиімді пайдаланған Өзбекстанның орны бөлек. Сонымен қатар, осы елдің әдебиетінде
Нахшаби шығармасынан тамыр тартып, «Тотынама» атауын иеленген тұтас шығармалар пайда
болды. Латифидің проза, Хиромидің поэзия жанрында туындатқан «Тотынамалары» өзбек
әдебиетінің шоқтығын көтеріп тұрған қастерлі құндылықтар екені анық. Бұл мақала көршілес
өзбек еліндегі «Тотынамаға» қатысты мәліметтер мен деректерді жинақтап, осы тақырыпқа
орай жүргізілген зерттеулерді сараптап-саралап, ой қорытуға арналған. Автор өзбек жеріне
тараған «Тотынама» нұсқаларының ерекшеліктері, осы жәдігерліктердің әдеби маңызы мен
көркемдік құндылығы жайындағы пікір-пайымдарын ұсынады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Бауыржан Омаров, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, телерадио және қоғаммен
байланыс кафедрасының профессоры

Әдебиет

Shukasaptati. Sem’desyat rasskazov popugaya [Seventy parrot stories]. Moscow, Izdatel’stvo vostochnoj literatury, 1960. 130 p. [in Russian].

Totynyn toqsan tarauy («Shukasaptati»). (Audargan G.Sarmurzin) [Ninety chapters of parrot («Shukasaptati»). (Translated by G.Sarmurzin)]. Almaty, Zhazushy, 1970. 200 p. [in Kazakh].

Imad ibn Muhammad an-Naari. Zhemchuzhiny besed [Pearl of conversations]. Moscow, Nauka, 1985. 399 p. [in Russian].

Zija ad-Din Nahshabi. Kniga popugaya (Tuti-name) [The book of parrot (Tuti-name)]. Moscow, Nauka, 1979. 350 p. [in Russian].

Ziyaaddin Nahshabi. Totynama (Audargandar A. Qonyratbaev pen T. Qonyratbaev) [Totynama (Translated by A. Khonyratbaev and T. Khonyratbaev)]. Almaty, Zhazushy, 1991. 304 p. [in Kazakh].

Sajid Hajdar Bahsh Hajdari. Skazki popugaya (Tota kahani) [A fairy tale about parrot (Tota kahani)]. Moscow – Leningrad, Academia, 1933. 250 p. [in Russian].

Totynama (Zhauapty redaktory O. Qanapin) [Totynama (Executive editor O. Khanapin)]. Urіmchі, Shynzhan halyq baspasy, 1987. 356 p. [in Kazakh].

Totynama (Kone turkі tіlіnen audargan N. Tobysh, adebi ondegen A. Qydyr) [Totynama (Translated from ancient Turkic by N. Tobysh, literary editing by A. Kydyr)]. Aqtau, «Mura» shygarmashylyq bіrlestіgі, 2005. 196 p. [in Kazakh].

Alimardonov A. Ziyauddin Nahshabi i ego «Tuti-name». Avtoreferat dissertacii na soiskanie uchenoj stepeni kandidata filologicheskih nauk [Ziyauddin Nahshabi and his «Tuti-name». abstract for the degree of candidate of philological sciences]. Dushanbe, 1970. 35 p. [in Russian].

Minnegulov H. Tatarskaya literatura i vostochnaya klassika [Tatar literature and oriental classic]. Kazan, Izdatel’stvo Kazanskogo universiteta, 1993. 384 p. [in Russian].

Muhammad Alem Labib. Mirza Niyazi Balhi i ego rol’ v razvitii tadzhikskoj i uzbekskoj literatur XIX veka Afganistana. Avtoreferat dissertacii na soiskanie uchenoj stepeni kandidata filologicheskih nauk [Mirza Niyazi Balhi and his role in the development of Tajik and Uzbek literature of the XIX century in Afganistan. abstract for the degree of candidate of philological sciences]. Dushanbe, 2018. 23 p. [in Russian].

Karaev T. Poet Hiromi i ego literaturnoe nasledie. Avtoreferat dissertacii na soiskanie uchenoj stepeni kandidata filologicheskih nauk [The poet Hiromi and his literary heritage. Abstract for the degree of candidate of philological sciences]. Buhara, 1966. 23 p. [in Russian].

Literatura XVI veka i pervoj poloviny XIX veka (Stat’ya o persidskoj literature) [Literature of XVI century and first half of XIX century (Article about Persian literature]. In: http://www.naison.tj/literatura/litra_XVI/f02.shtml. (Sajt Natal’i Lajdinen) [http://www.naison.tj/literatura/litra_XVI/f02.shtml. (Sajt Natal’i Lajdinen)]. [in Russian].

Braginskij I. Literatura Srednej Azii [Literature of Central Asia]. In: Istoriya mirovoj literatury. V devyati tomah. 4-tom [History of world literature. In nine volume. 4th volume]. Moscow, Nauka, 1987. 690 p. [in Russian].

Omaruly B. Qazaq, qyrgyz, turіkmen adebietterі tarihyn dauіrleu maselelerі [Problems of chronology of the history of Kazakh, Kyrgyz and Turkmen literature]. Almaty, Arna-b, 2020. 104 p. [in Kazakh].

Adashev M. Transformaciya syuzheta «Ra’no i Zebo» v tadzhikskoj literature XVІІ-XІX vv. Avtoreferat dissertacii na soiskanie uchenoj stepeni kandidata filologicheskih nauk [Transformation of the plot «Rano and Zebo» in the Tajik literature of the 17th-19th centuries. Abstract for the degree of candidate of philological sciences]. Dushanbe, 1990. 26 p. [in Russian].

Qonyratbaev A. Kop tomdyq shygarmalar zhinagy. T.2. Turkіtanu zhane shygystanu maselelerі [A collection of multi-volume works. T.2. Problems of Turkic and Oriental Studies.]. Almaty, MerSAal, 2004. 518 p. [in Kazakh].

Bertels D. Predislovie [Foreword]. In: Zija ad-Din Nahshabi. Kniga popugaya (Tuti-name) [Zija ad-Din Nahshabi. The book of parrot (Tuti-name)]. Moscow, Nauka, 1979. 350 p. [in Russian].

Murodov H. Suzboshi [Foreword]. In: Zievuddin Nahshabij, Hajdar Bahsh Hajdarij. Tutinoma. Tashkent, «Uzbekiston millij enciklopediyasi», Davlat ilmij nashrieti, 2015. 184 p. [in Uzbek].

Klyagina-Kondrateva M. Vvedenie [Introduction]. In: Sajid Hajdar Bahsh Hajdari. Skazki popugaya (Tota kahani) [Sajid Hajdar Bahsh Hajdari. A fairy tale of parrot (Tota kahani)]. Moscow – Leningrad, Academia, 1933. 250 p. [in Russian].

Hasanova Sh. Sravnitel’no-tipologicheskoe i tekstologicheskoe issledovanie proizvedenij tipa «Tuti-name» i «Kush tili». Avtoreferat dissertacii na soiskanie uchenoj stepeni doktora filologicheskih nauk [Comparative typological study of a works as «Tuti-name» and «Kush tili». Abstract for the degree of candidate of philological sciences]. Tashkent, 2016. 65 p. [in Russian].

Qasqabasov S. Zhanazyq [For the soul]. Astana, Audarma, 2002. [in Kazakh].

Kumіsbaev O. Teren tamyrlar [Deep roots]. Almaty, Gylym, 1994. 320 p. [in Kazakh].

Bapaev H. Kyrgyz-kazak, kyrgyz-ozbek adabij bajlanyshtary [Kirgiz-kazakh, kirgiz-uzbek literary relations]. Frunze, Ilim, 1975. 159 p. [in Kazakh].

Sejdanov Q. Tuysqandar: qazaq-ozbek adebi bajlanystarynyn damu sipattary [Relatives: Features of the development of Kazakh-Uzbek literary relations]. Tashkent, O’zbekiston, 2018. 431 p. [in Kazakh].

Musurmanov E.R. Genezis uzbeksko-kitajskih literaturnyh svyazej: obshchnost’ v fol’klore i literature. Avtoreferat dissertacii na soiskanie uchenoj stepeni doktora fiologicheskih nauk [Genesis of Uzbek-Chinese literary relations: community in folklore and literature. Abstract for the degree of doctoral of philological sciences]. Samarkand, 2020. 73 p. [in Russian].

Berdіbaj R. Alіsherdіn asqaq armany [Alisher’s dreams]. In: Bes tomdyq shygarmalar zhinagy. T. 4 [Collection of works in five volumes. V. 4]. Almaty, Qazygurt, 2005. 448 p. [in Kazakh].