Кенен Әзірбаев шығармашылығы: шығыс сюжеттері және олардың поэтикалық түрленісі

Бауыржан Омаров

doi:10.32523/2664-5157-2022-4-78-98

Авторлар

Бауыржан Омаров Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-4-78-98

Кілт сөздер:

ақындық өнер, авторлық ауызша поэзия, шығыс сюжеті, «Тотынама» хикаясы, ертегі, әпсана, мысал, поэтикалық трансформация

Аннотация

Бұл мақалада авторлық ауызша поэзияның көрнекті өкілі Кенен
Әзірбаевтың түрлі жанрдағы шығармалары, Шығыс құндылықтарынан,
әсіресе, Үнді әдеби ескерткіштерінен енген «көшпелі сюжеттерге»
негізделген оқиғалар, мотивтер және желілер қарастырылған. Автор
қазақтың халық ақынының «Бақ, қыдыр мен ынтымақ» атты мысал өлеңіне,
«Үш кедей» ертегісіне, «Бұрынғы өткен батырлар» дастанына суырып
салмалық дәстүрмен жырланған шығармалардың мазмұны мен поэтикалық
құрылымын Нахшаби «Тотынамасындағы» тәмсілдердің түпкі мәтінімен
және әр жылдарда Хайдари, ән-Наари, Фаизханұлы, Тобыш жариялаған
кейінгі нұсқалармен салыстыра отырып ғылыми талдау жасаған.
Зерттеу нәтижесінде бастапқы жазба ескерткіштер мен фольклорлық
дереккөздердің нақты мәдени-тарихи ортада көркем тұрғыдан түрленуінің
және жеткізілуінің көп сатылы үдерісі, сондай-ақ оларды жергілікті
аудиторияның қажеттіліктеріне орай бейімдеудің ерекшеліктері ашып
көрсетілген. Қазақтың ұлттық аспабы – домбыраны шебер игерген, ғаламат
әншілік өнерімен, ерекше дауысымен дараланған Кенен Әзірбаевтың
жоғары орындаушылық шеберлігі оның осы аталған шығармаларының
қалың жұртқа кеңінен танылып, жан-жақты таралуына жол ашты. Кенен
Әзірбаевтың теңдессіз өлең-толғауларды жырлап шығарған арқалы ақын
болғаны ғана емес, сонымен қатар, шығыстың сөз өнерін жетік білгені,
саналы ғұмырында қазақ пен қырғыздың ауызша халық әдебиетінің баға
жетпес үлгілерін жинаумен және өңдеумен айналысқаны, ал бұл үрдіс
оның шығармаларындағы фольклор, ауызша поэзия және жазба әдебиет
элементтерінің үйлесімді синтезінен байқалатыны атап көрсетіледі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Бауыржан Омаров, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, телерадио және қоғаммен байланыс кафедрасының профессоры

Әдебиет

Aiu däu, 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 75. Batyrlyq ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.75. Heroic tales]. Astana: Foliant. P. 123-137. [in Kazakh].

Aiualpañ, Sudysalpañ, Taudytaltañ. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 75. Batyrlyq ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.75. Heroic tales]. Astana: Foliant. P. 155-163. [in Kazakh].

Äbjet B., 2008. Türkı jäne iran halyqtary ertegılerındegı mifologialyq keiıpkerler [Mythological Images in the Tales of the Turkic and Iranian Peoples]. Türkıstan: Tūran. 258 p. [in Kazakh].

Äzırbaev K., 2008. Añyzdar syry. Köptomdyq şyğarmalar jinağy. 4-tom [Secrets of legends. Multi-volume collection of works. Vol.4]. Almaty: Öner. 256 p. [in Kazakh].

Äzırbaev K., 1984. Ekı tomdyq tañdamaly şyğarmalar. I tom [Selected works in two volumes. Vol.1]. Almaty: Jazuşy. 360 p. [in Kazakh].

Äzırbaev K., 1984. Ekı tomdyq tañdamaly şyğarmalar. II tom [Selected works in two volumes. Vol.2]. Almaty: Jazuşy. 352 p. [in Kazakh].

Äuede qaz qañq ettı, 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 76. Novelalyq ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.76. Novel tales]. Astana: Foliant. P. 346-349. [in Kazakh].

Bögen batyr, 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 75. Batyrlyq ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.75. Heroic tales]. Astana: Foliant. P. 291-302. [in Kazakh].

Gül men samūryq, 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 74. Qial-ğajaiyp ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.74. Fairy tales]. Astana: Foliant. P. 342-346. [in Kazakh].

Dvadsät pät rasskazov Vetaly, 1958. Perevod s sanskrita İ.Serebräkova [Twenty-five stories of Vetala., 1958. Translated from Sanskrit by I. Serebryakov]. Moscow: Gosudarstvennoe izdatelstvo hudojestvennoi literatury. 149 p. [in Russian].

Deldaş batyr, 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 75. Batyrlyq ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.75. Heroic tales]. Astana: Foliant. P. 163-178. [in Kazakh].

Jaman adamdy..., 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 76. Novelalyq ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.76. Novel tales]. Astana: Foliant. P. 108-117. [in Kazakh].

Jarty Töstık, 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 75. Batyrlyq ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.75. Heroic tales]. Astana: Foliant. P. 149-155. [in Kazakh].

Joldasbekov M., Töreqūlov N., 1992. Toqsan tolğau. Derektı-ğūmyrnamalyq esse [Deep reflections. Documentary-biographical essay]. Almaty: Öner. 232 p. [in Kazakh].

Zia ad-Din Nahşabi., 1979. Kniga popugaia (Tuti-name). Perevod s persidskogo E.Bertelsa [The Parrot Book (Tuti-name). Translated from Persian by E. Bertels]. Moscow: Nauka. 348 p. [in Russian].

Ziaaddin Nahşabi. Totynama. Orys tılınen audarğandar – Ä.Qoñyratbaev pen T.Qoñyratbaev [Tuti-name. Translation from Russian by A. Konyratbaev and T. Konyratbaev]. Almaty: Jazuşy. 304 p. [in Kazakh].

İmad ibn Muhammad an-Naari., 1985. Jemchujiny besed (Javahir al-asmar). Perevod s persidskogo M. Osmanova [Pearls of Conversations (Jawahir al-asmar). Translated from Persian by M. Osmanov]. Moscow: Nauka. 400 p. [in Russian].

Kenenova T., Serıkbaeva A., 1977. Boztorğai [Lark]. Almaty: Jalyn. 176 p. [in Kazakh].Kenenūly B., 2019. Alatau, sağyndyñ ba Kenenıñdı? [Alatau, did you miss Kenen?]. Newspaper «Egemen Qazaqstan». No99. April 1. P. 7. [in Kazakh].

Külse, auzynan budaq-budaq gül tüsetın, jylasa, közınen monşaq-monşaq marjan tüsetın qūs [A bird that drops flowers from its mouth when laughing, and drops diamond beads from its eyes when crying]., 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 74. Qial-ğajaiyp ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.74. Fairy tales]. Astana: Foliant. P. 80-87. [in Kazakh].

Qūiym batyr. 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 75. Batyrlyq ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.75. Heroic tales]. Astana: Foliant. P. 232-252. [in Kazakh].

Qūl-Mūhammed M., 2021. Kenennıñ kemel önerı [The Perfect Art of Kenen]. Newspaper «Qazaq ädebietı». No20. June 8. P. 3. [in Kazakh].

Negimov S., 2019. Taiburyldyñ şabysy [Tayburyl’s run]. Newspaper «Egemen Qazaqstan». No125. April 30. P. 8. [in Kazakh].

Öten A., 2008. Kenen Äzırbaevtyñ ädebi şyğarmaşylyğy: filologia ğylymdarynyñ kandidaty ğylymi därejesın alu üşın daiyndalğan disertasianyñ avtoreferaty [Literary creativity of Kenen Azirbaev: abstract for the degree of candidate of philological sciences]. Almaty. 32 p. [in Kazakh].

Ötetıleuov B., 1961. Şyğarmalar [Works]. Almaty: Qazaq memlekettık körkem ädebiet baspasy. 180 p. [in Kazakh].

Saiid Haidar Bahş Haidari., 1933. Skazki popugaia (Tota Kahani).Perevod s iazyka industani (urdu) M.Knäginoi-Kondratevoi [Parrot Tales (Tota Kahani). Translation from the Hindustani language (Urdu) by M. Knyagina-Kondratiev]. Moscow – Leningrad: Academia. 252 p. [in Russian].

Seifullin S., 2013. Şyğarmalary. T.3. Öleñder men poemalar [Works. Volume 3. Verses and poems]. Astana: Foliant. 312 p. [in Kazakh].

Totynama, 1987. Ğ.Faiyzhanūly nūsqasynan audarylğan, jauapty redaktory O.Qanapin [Translation of the version by G. Faizkhanuly, editor-in-chief O. Kanapin]. Ürımjı: Şyñjañ halyq baspasy. 198 p. [in Kazakh].

Totynama, 2005. Кöne türkı tılınen audarğan Niaz Tobyş [Translation from the ancient Turkic language by Niyaz Tobash]. Aqtau: Ş.Esenov atyndağy Aqtau memlekettık universitetı. 196 p. [in Kazakh].

Töreqūlov N., 1984. Tüsınıkter [Comments]. Äzırbaev K. Ekı tomdyq tañdamaly şyğarmalar. II tom [Selected works in two volumes. Vol.2]. Almaty: Jazuşy. P. 349-352. [in Kazakh].

Tuleubaeva S., 2009. «Tysächa odna nöch» v kazahskoi fölklornoi tradisii [«Thousand and one nights» in the Kazakh folklore tradition]. Almaty: Arys. 200 p. [in Russian].

Uäli N., Nūrğoja Q., 2017. Qara şañyraq [Sacred dome]. Qazaqtyñ etnografialyq kategorialar, ūğymdar men ataularynyñ dästürlı jüiesı. Ensiklopedia [The traditional system of ethnographic categories, concepts and names of the Kazakhs. Encyclopedia]. Almaty: TOO «Alem Damu İntegrsia». 856 p. [in Kazakh].

Han qyzy, 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 76. Novelalyq ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.76. Novel tales].Astana: Foliant. P. 236-242. [in Kazakh].

Hanşentei, 2011. Babalar sözı. Jüz tomdyq. T. 75. Batyrlyq ertegıler [The word of the ancestors. Hundred volume collection. Vol.75. Heroic tales]. Astana: Foliant. P. 203-218. [in Kazakh].