Қазақ ертегілері мен үнді әдеби ескерткіштеріндегі «көшпелі  сюжеттер»

Бауыржан Омаров

doi:10.32523/2664-5157-2022-1-58-69

Авторлар

Бауыржан Омаров Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-1-58-69

Кілт сөздер:

қазақ ертегілері, шығыс әдебиеті, үнді әдеби ескерткіштері, ортақ сюжеттер, аңыздар, хайуанаттар, тәмсіл, хикая, ұқсастық, айырмашылық

Аннотация

Қазақ ертегілері мен ежелгі үнді жазба ескерткіштерінің сюжет

ортақтығы туралы мәселе жекелеген еңбектерде болмаса, әлі күнге

дейін жан-жақты ғылыми зерттеудің нысанасына айнала қойған жоқ.

Шығыс әдебиетінен енген аңыз-әпсаналар тек біздің ертегілерімізге ғана

сіңбеген, көне хикаялар негізінде түзілген сюжеттер басқа да көптеген

шығармаларымызды қамтиды. Бұл аңыз әңгімелер алдымен үнді әдеби

ескерткіштерінің бірінен біріне өтіп, сол елдің өзінде көшпелі сюжет

ретінде әбден қалыптасқаны белгілі. Содан соң көшпелі сюжеттер

әлемнің бірқатар елдеріне, кейін Орталық Азия мемлекеттеріне тарап,

көршілес халықтардың өзектес туындыларына арқау болды. Қазақ

әдебиетінде де үнді әдеби жәдігерліктерінен бастау алатын осындай

сюжеттер жеткілікті. Әсіресе, қазақ ертегілері мен ежелгі үнді әдеби

ескерткіштеріне ортақ хикаялардың көптігі айрықша назар аудартады.

Бұл мақалада екі елдің әдебиетінде кездесетін аңыз-әпсаналардың

табиғаты, сюжеттердің таралу жолдары, олардың ұлт болмысына

бейімделуі, жаңаша түр-сипат алуы, сондай-ақ әдебиеттердің өзара

ықпалдастығы жөніндегі ой-тұжырымдар көрініс тапқан. Ортақ

сюжеттердің өзара айырмашылығы мен өзіндік ерекшеліктеріне жан-

жақты талдау жасалған.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Бауыржан Омаров, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, телерадио және қоғаммен байланыс кафедрасының профессоры

Әдебиет

Auezov M. Adebiet tarihy [History of literature]. Almaty, «Ana tіlі», 1991. 240 p. [in Kazakh].

Dosmuhameduly H. Alaman [Alaman]. Almaty, «Ana tіlі», 1991. 176 p. [in Kazakh].

Qasqabasov S. Zhanazyq [Zhanazih]. Astana, «Audarma», 2002. 584 p. [in Kazakh].

Panchatantra (Perevod s sanskrita A. Syrkina) [Panchatantra (Translated from Sanskrit by A. Syrkin)]. Moscow, Izdatel’stvo AN SSSR, 1958. 376 p. [in Russian].

Shukasaptati (Perevod s sanskrita M.Shiryaeva) [Shukasaptati (Translated from Sanskrit by M. Shiryaev)]. Moscow, Izdatel’stvo Vostochnoj literatury, 1960. 129 p. [in Russian].

Totynyn toqsan tarauy (Shukasaptati). (Audargan Gajsa Sarmurzin) [Ninety chapters of the parrot (Shukasaptati). (Translated by Gaisa Sarmurzin)]. Almaty, «Zhazushy», 1970. 200 p. [in Kazakh].

Zija ad-Din Nahshabi. Kniga popugaya (Tuti-name) (Perevod s persidskogo E.Bertel’sa) [The book of the parrots (Tuti-name) (Translated from the Persian by E. Bertels)]. Moscow, Izdatel’stvo «Nauka», 1979. 348 p. [in Russian].

Ziyaaddin Nahshabi. Totynama (Orys tіlіnen audargandar A.Qonyratbaev pen T.Qonyratbaev) [Totynama (translated from Russian by A. Konyratbayev and T. Konyratbayev)]. Almaty, «Zhazushy», 1991. 304 p. [in Kazakh].

Totynama (G. Fajyzkhanuly nusqasynan audarylgan, zhauapty redaktory O. Qanapin) [Totynama (translated from the version of G. Faizkhanuly, editor-in-chief O. Kanapin)]. Urumchі, Shynzhan halyq baspasy, 1987. 348 p. [in Kazakh].

Totynama (kone turkі tіlіnen audargan Niyaz Tobysh) [Totynama (translated from the ancient Turkic language by Niyaz Tobysh)]. Aktau, Sh.Esenov atyndagy Aqtau memlekettіk universitetі, 2005. 196 p. [in Kazakh].

Sajid Hajdar Bahsh Hajdari. Skazki popugaya (Tota Kahani) (Perevod s yazyka industani (urdu) M. Knyaginoj-Kondrat’evoj) [Tales of a Parrot (Tota Kahani) (Translated from the Indian language (Urdu) by M. Knyagina-Kondratieva)]. Moscow – Leningrad, «Academia», 1933. 252 p. [in Russian].

Dvadcat’ pyat’ rasskazov Vetaly (Perevod s sanskrita I. Serebryakova) [Twenty-five stories of Vetala (Translated from Sanskrit by I. Serebryakov)]. Moscow, Gosudarstvennoe izdatel’stvo hudozhestvennoj literatury, 1958. 150 p. [in Russian].

Hitopadesha ili poleznye ssovety [Hitopadesha or useful advice]. Moscow, «Detskaya literatura», 1958. 160 p. [in Russian].

Somadeva. Okean skazanij (Perevod s sanskrita I. Serebryakova) [The ocean of legends (Translated from Sanskrit by I. Serebryakov)]. Moscow, «Eksmo», 2008. 768 p. [in Russian].

Zhizn’ Vikrami ili 32 istorii carskogo trona (Perevod s sanskrita P. Grincera) [The life of Vikrami or 32 stories of the royal throne (Translated from Sanskrit by P. Grintzer)]. Moscow, Izdatel’stvo Vostochnoj literatury, 1960. 240 p. [in Russian].

Ibn al-Mukaffa. Kalila i Dimna (Perevod s arabskogo Sh. Shidfar) [Kalila and Dimna (Translated from the Arabic by Sh. Shidfar)]. Moscow, «Hudozhestvennaya literatura», 1986. 304 p. [in Russian].

Imad ibn Muhammad an-Naari. Zhemchuzhiny besed (Dzhavahir al-asmar) (Perevod s persidskogo M. Osmanova) [Pearls of conversations (Jawahir al-asmar) (Translated from Persian by M. Osmanov)]. Moscow, «Nauka», 1985. 400 p. [in Russian].

Tridcat’ dve novelly o monahah (Perevod s sanskrita I.Serebryakova) [Thirty-two short stories about monks (Translated from Sanskrit by I. Serebryakov)]. Moscow, Gosudarstvennoe izdatel’stvo hudozhestvennoj literatury, 1962. 104 p. [in Russian].

Muhammad az-Zahiri as-Samarkandi. Sindbad-name (Perevod s persidskogo M.Osmanova) [Sinbad-name (Translated from Persian by M. Osmanov)]. Moscow, Izd. Vostochnoj literatury, 1960. 314 p. [in Russian].

Babalar sozі. Zhuz tomdyq. T. 73. Hajuanattar turaly ertegіler [Words of ancestors. One hundred volumes. V. 73. Fairy tales about zoos]. Astana, «Foliant», 2011. 432 p. [in Kazakh].

Skazka Krashenyj lis. [Electron. resource] – Available at: http://oskazkax.ru/read/autor/franko/7364-krashenyj_lis.html. (Accessed: 8.10.2021). [in Russian].

Qyrgyz halyq ertegіlerі (audargan T. Zejnabіlov) [Kyrgyz folk tales (translated by T. Zeinabilov)]. Almaty, «Audarma», 1992. 176 p. [in Kazakh].

Babalar sozі. Zhuz tomdyq. T. 74. Qiyal-gazhajyp ertegіler [Words of ancestors. One hundred volumes. V. 74. Fantastic fairy tales]. Astana, «Foliant», 2011. 432 p. [in Kazakh].

Tuleubaeva S. «Tysyacha odna noch’» v kazahskoj fol’klornoj tradicii [«One Thousand and One Nights» in the Kazakh folklore tradition]. Almaty, «Arys», 2009. 200 p. [in Russian].