Глаголы с семантикой ремесленных действий в словаре  Махмуда ал-Кашгари как отражение хозяйственной и  социальной жизни древних тюрков

Зифа  Темірғазина; Ольга Андрющенко; Айнұр Амангелді

doi:10.32523/2664-5157-2024-4-150-167

Авторлар

Зифа Темірғазина Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті
Ольга Андрющенко Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті
Айнұр Амангелді Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-4-150-167

Кілт сөздер:

Махмұд әл-Қашқари, «Диуани лұғат ат-түрк», етістік, лексика-семантикалық ішкі топ, қолөнер іс-әрекеттері, қару-жарақ жасау ісі, тігінші қолөнері, киіз басу, былғары қолөнер

Аннотация

Махмұд әл-Қашғари «Диуани лұғат ат-түрк» X ғасырдың аяғы мен ХІ ғасырдың басындағы көне түркі тілінің тезаурусын жазып қойған. Соған сәйкес, бұл жұмыста сол кезеңдегі ежелгі түркілер ғаламының бейнесі көрсетілген. Тарихшы-зерттеушілер мәтіндерді халықтардың өмір сүру аумағы, олардың әлеуметтік және экономикалық негіздері туралы маңызды ақпарат көздеріне жатқызады. «Қолөнер әрекеті» мағынасы бар етістіктер Х-ХІ ғасырлардағы түркілердің шаруа-экономикалық өміріндегі қолөнердің дамуы туралы түсінік береді. Етістік семантикасындағы дифференциалды семалары етістіктерді әр түрлі қолөнер түрлерін сипаттайтын лексикалық-семантикалық ішкі топтарға бөлуге мүмкіндік берді. Етістік номинацияларының ең көп саны – «тігінші» (18 етістік) және «қару-жарақ» (15 етістік) ішкі тобы. Тезаурустағы сөздердің саны қолөнердің белгілі бір түрінің таралуын ғана емес, сонымен бірге олардың өзіндік табиғатын көрсетеді (процестің көп сатысы, нақтылығы, күрделілігі). Сонымен қатар, етістіктер ағаш ұстасы, тері илеу, тоқу, киіз басу, шаштараз өнері сияқты қолөнер түрлерін сипаттайды. Етістіктердің семантикасында процестің жалпыланған атаулары да, тарсалалық егжей-тегжейлі әрекеттер де жазылған. Бірқатар етістіктер түріктердің мәдени ерекшеліктерін көрсетеді, мысалы, «тігінші ісі» ішкі тобында матаны өлшеу үшін «түркі шынтағы» ұғымы қолданылады, «былғары ісі» ішкі тобында теріні кесудің нақты әдісін сипаттайтын етістік бекітілген. Осылайша тілдік фактілер тарихи және археологиялық дереккөздерді толықтыра отырып, ежелгі түркілер тұжырымдамалық ғалам бейнесінің белгілі бір бөлігін анықтауға көмектеседі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Зифа Темірғазина, Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор

Ольга Андрющенко, Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті

филология ғылымдарының кандидаты, доцент, оқу ісі жөніндегі проректоры

Айнұр Амангелді, Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті

филология ғылымдарының кандидаты

Әдебиет

Al-Kashgari Mahmud, 2005. Divan Lughat at-Turk [Divan Lughat at-Turk]. Perevod, predislovie i kommentarii Z.-A.M. Auézovoj, indeksy sostavleny R. Érmersom [Translation, preface and comments by Z.-A.M. Auezova, indices compiled by R. Ermers]. Almaty: Dyke-Press. 1288 p. [in Old Turkic and Russian].

Auezova Z.-A.M., 2005. Predislovie [Preface]. [Аl-Kashgari Mahmud. Divan Lughat at-Turk]. Almaty: Dyke-Press. P. 6–50. [in Russian].

Ahalla S., 1958. Mahmud Kashgarynin sozlugi ve Turkmen dili. [Mahmud Kashgari’s vocabulary and Turkmen language]. Ashgabat. 218 р. [in Turkmen].

Divankulieva B.Kh., 2017. «Divan Lugat at-Turk» Mahmuda Kashgari kak istochnik po etnografii turkmen [“Divan Lugat at-Turk” by Mahmud Kashgari as a source on the ethnography of the Turkmen]. Istoricheskie issledovania: mat-ly V mezhdunarodnoj nauchnoj konf. [Historical research: materials of the V international scientific conf.]. Samara: OOO «Izdatel’stvo ASGARD». P. 60–63. [in Russian].

Zhilishche i odezhda, 2008. [Housing and clothing]. V: Duhovnaya i materialʹnaya kulʹtura v V–XII vv. [In: Spiritual and material culture in the 5th–12th centuries]. [Electronic resource]. Available at: https://elimai.kz/zhilishhe-i-odezhda.html (Accessed: 07.07.2024). [in Russian].

Kairzhanov A.K., Azmukhanova A.M., Abzhaparova B.D., 2024. Sinkretizm obshchestvennogo mifologicheskogo soznania drevnejshej épohi [Syncretism of the public mythological consciousness of the ancient era]. Til zhane adebiet: teoriâsy men tazhíribesí. [Language and literature: theory and practice.], 1. P. 9–19. http://doi.org/10.52301/2957-5567-2024-1-23-33 [in Russian].

Kamoliddin Sh., 2022. Iz istorii remesel drevnih tyurkov [From the history of crafts of the ancient Turks]. INFOLIB: Informatsionno-bibliotechnyj vestnik [INFOLIB: Information-library journal], 2. P. 81–88. http://doi.org/10.34920/2181-8207/2022/2-014. [in Russian].

Koshpeli halıqtın qoloneri turaly ne bilemiz [What do we know about the crafts of the nomadic people?]. [Electronic resource]. https://el.kz/k-shpeli_khaly-ty-_-ol-neri_turaly_ne_bilemiz_40129/ (Accessed: 01.08.2024). [in Kazakh].

Nasilov D.N., 2007. “Divan” Makhmuda Kashgarskogo i sravnitel’no-istoricheskaya grammatika tyurkskikh yazykov [«Divan» of Mahmud of Kashgar and comparative-historical grammar of Turkic languages]. Mezhdunarodnaja conferentsia “Kashkarlyk Makhmud zhana türk düynösünün tili, adabiyaty zhana tarykhy.” [International conf. «Mahmud of Kashkar and the Language, Literature, and History of the Turkic World.»]. Bishkek. P. 22–24. [in Russian].

Nigmatov H.G., 1970. O glagol’nyh kornyah tipa SGS i SG po materialam “Slovarya Makhmuda Kashgarskogo” [Verbal roots of the type SGS and SG according to the materials of «Dictionary of Mahmud of Kashgar»]. Sovetskaya tyurkologiya [Soviet Turkology]. Baku. 3. P. 34–44. [in Russian].

Remesla i torgovlya [Crafts and trade], 2008. V: Dukhovnaya i material’naya kul’tura v V–XII vv. [In: Spiritual and material culture in V–XII centuries]. [Electronic resource]. https://elimai.kz/remesla-i-torgovlya.html (Accessed: 07.07.2024). [in Russian].

Temirgazina Z.K., 2024. Batyr v kazakhskom epose kak arkhetip geroya: kontseptsii A. Margulana i sovremennyh issledovatelej [Batyr as an archetypal hero in the Kazakh epic: conception A. Margulana and contemporary researchers]. Tíl zhane adebiyet: teoriyasy men tazhíribesí. [Language and literature: theory and practice], 1. P. 20–27. http://doi.org/10.52301/2957-5567-2024-1-49-56 [in Russian].

Tokoev T., Semenova J.A., 2015. Strukturno-semanticheskiye gruppy glagolov v slovare Makhmuda Kashgari – Barskani “Divanu lugat at-tyurk”. [Structural and semantic groups of verbs in the Mahmuda Kashgari-Barskani dictionary «Divanu Lugat at-Turk»]. Bishkek: «Adem Basma». 233 р. [in Russian].

Tokosheva J.A., 2016. Leksika iz slovarya Mahmuda Kashgarskogo «Divani lugat at-tyurk» i yeye funktsionirovaniye v sovremennom kyrgyzskom yazyke [Vocabulary from Mahmud Kashgarsky’s dictionary «Diwani Lughat at-Turk» and its functioning in modern Kyrgyz language]. Problemy sovremennoy nauki i obrazovaniya. [Problems of modern education and education]. 40(82). P. 75–78. [in Russian].

Usmambetov B.J., 2016a. Nekotoryye slovoobrazuyushchiye affiksy v slovare Mahmuda Kashgari «Divan lugat at turk» [Some word-forming affixes in Mahmud Kashgari’s dictionary «Divan dictionary at Turk»]. Simvol nauki. [Symbol of science], 2(3). P. 108–112. [in Russian].

Usmambetov B.J., 2016b. Semanticheskiye osobennosti glagolov v slovare Mahmuda Kashgari «Divan lugat at-Turk» i ih sootnoshenie s glagolami sovremennogo kyrgyzskogo yazyka [Semantic features of verbs in Mahmud Kashgari’s dictionary «Divan Lugat at-Turk» and their relationship with verbs of the modern Kyrgyz language]. Simvol nauki. [Symbol of science], 2(3). P. 105–108. [in Russian].

Khazieva A.A., 2018. Nazvaniya kosmicheskih ob»yektov v slovare M. Kashgari «Divanu lyugat it-tyurk» [Names of space objects in the dictionary of M. Kashgari «Divanu lyugat et-Turk»]. Filologicheskiye nauki. Voprosy teorii i praktiki. [Philological science. The question is theoretical and practical]. 2–2(80). P. 383–387. [in Russian].

Kharitonovych D.E., 1999. Remeslo. Tsekhi i mif [Craft. Workshop and myth]. V: Gorod v srednevekovoj tsivilizatsii Zapadnoj Yevropy. T. 2. Zhizn’ goroda i deyatel’nost’ gorozhan. [In: The city in the medieval civilization of Western Europe. T. 2. The life of the city and the activities of the city dwellers]. Moscow: Nauka. P. 118–124. [in Russian].

Brockelmann С., 1928. Mitteltürkisher Wortschatz nach Mahmud al-Kašgaris Divan Lughat at-Turk. Bibliotheca Orientalis Hungarica. Budapest–Leipzig, 1. 252 р.

Dankoff R., 2008. From Mahmud Kashgari to Evliya Çelebi: Studies in Middle Turkic and Ottoman Literatures. Collected articles, 1971–2007. Istanbul: Isis Press. 506 p.

Ercilasun A.B., Akkoyunlu Z., 2014. Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş – Metin – Çeviri – Notlar – Dizin). Ankara: TDK Yayınları. 1120 р. [in Turkish].

Pritsak O., 1953. Mahmud al-Kaşgarî Kimdir? Türkiye Mecmuası. Х. İstanbul. Р. 243–246. [in Turkish].

Rysbekov T., Rysbekova S., Shintimirova B., 2024. Role of medieval texts in the system of common Turkic historical sources. Turkic Studies Journal, 6(2). P. 109–132. http://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-2-109-132

Temirgazina Z., Nikolaenko S., Akosheva M., Luczyk M., Khamitova G., 2020. «Naive anatomy» in the Kazakh language world picture in comparison with English and Russian. XLinguae, 13(2). P. 3–16. http://doi.org/10.18355/XL.2020.13.02.01