Древнетюркские мотивы в поэзии Бахытжана Канапьянова:  семиотический аспект

Зифа  Темірғазина

doi:10.32523/2664-5157-2024-1-169-180

Авторлар

Зифа Темірғазина Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-1-169-180

Кілт сөздер:

көне түркі таңбалары, Бақытжан Қанапьянов, окказионалды белгілер, трансмәдени вербалды бейнелер, семиотика, Түркі елі, сақтар

Аннотация

Қазақтың орыстілді ақыны Бақытжан Қанапьяновтың поэзиясында көне түркі мотивтері көркемдік-эстетикалық жүйенің әртүрлі семиотикалық деңгейінде көрініс тапқан. Ең алдымен осы мотивтер шығармалардың тақырыптары, сюжеттері, кейіпкерлер жүйесі мен поэтикасында көрінеді. Ақынның дүние көркем суреті ниетіне сәйкес эстетикалық қызмет атқаратын мифологемалар, фольклорлық және пұтқа табынушылық образдар бейнеленеді. Ақын ежелгі түркі рәміздерін бастапқы архаикалық мағынада қолданады немесе оларды өзгертеді (мысалы, әлемдік Ақ Терек ағашы). Сонымен қатар, ол ежелгі түркі контекстінде өзінің окказиялық
рәміздерін жасайды. Олар Қанапьянов поэзиясының көркемдік-бейнелік құралдар жасауының
негізінде жатады: бұл – төл поэтикалық белгілер ретінде әрекет ететін трансмәдени метафоралар, эпитеттер, салыстырулар. Ақын көне түркі таңбаларының семиотикасын архаикалық көшпелі мағынада қолданады немесе оларды түрлендіру арқылы көне түркі контекстінде өзіндік окказионалды белгілерді (ақ орамал, соқпақ) жасайды. Қанапьяновтың поэтикасы архаикалық көшпелі семиотикамен қаныққан: символдар, әдет-ғұрыптар, салт-дәстүрлер, рәсімдер (таңба,
жауынгер жерлеу рәсімі және т.б.); киелі пұтқа табынушы, мифологиялық кейіпкерлер (Тәңір, шырақшы, Темір баба, Шақпақ ата). Көне түркі мотивтерін көрсетуде ежелгі түркі тайпаларының (сақтар, қыпшақтар т.б.) өміріндегі тарихи деректер мен оқиғалардың маңызы зор. Сонымен
қатар, Ұлы даланың шығыс славян тайпаларымен қарым-қатынасы маңызды рөл атқарады. Түркі жауынгерлері жерленген қорғандарды ашқан археологиялық қазба жұмыстары автордың көшпенді әйелдердің әдемі бейнелерін жасауына ықпал етеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Зифа Темірғазина, Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор

Әдебиет

Вadikov V.V., 2002. Liniya sud’by: Tvorchestvo Bakhytzhana Kanapyanova v istoriko-literaturnom kontekste epokhi [Line of fate: The work of Bakhytzhan Kanapyanov in the historical and literary context of the era]. Almaty: Zhibek Zholy. 136 р. [in Russian].

Baktybayeva A.T., 2021. Avtorskaya povestvovatel’naya strategiya s elementami komizma v structure kontseptual’noy kartiny mira prozy B. Kanapyanova [The author’s narrative strategy with comic elements in the structure of the conceptual picture of the world of B. Kanapyanov’s prose]. Gumanitarnyy vector [Humanitarian vector], 16 (4). Р. 69-77. [in Russian].

Bisenbayev A.K., 2007. Mify drevnikh tyurkov [Myths of the ancient Turks]. Almaty. 136 р. [in Russian].

Bubenok O.B., 2014. Novatsii i traditsii v pogrebal’no-pominal’noy obryadnosti drevnikh tyurkov Tsentral’noy Azii [Innovations and traditions in the funeral and memorial rites of the ancient Turks of Central Asia]. Narody i religii Yevrazii [Peoples and religions of Eurasia], 7. P.77-89. [in Russian].

Garipova R., 2020. Akkul’skaya mechet’ v postcovetskom Kazakhstane: muzeynyy artefakt ili svyashchennoye mesto? [Akkul mosque in post-Soviet Kazakhstan: museum artifact or sacred place?]. Vestnik Yevraziyskogo natsional’nogo universiteta imeni L.N. Gumileva. Seriya Istoricheskiye nauki. Filosofiya. Religiovedeniye [Bulletin of the Eurasian National University named after L.N. Gumilyov. Series Historical Sciences. Philosophy. Religious Studies], 2(131). Р.36-48. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2020-131-2-36-48 [in Russian].

Kairzhanov A.K., Tuksaitova R.O., Kukenova G.A., 2023. Mirovozzrencheskiye paradigmy kul’tury drevnikh tyurkov I vostochnykh slavyan [Worldview paradigms of the culture of the ancient Turks and Eastern Slavs]. Yazyk i literatura: teoriya I praktika [Language and literature: theory and practice], 4. P.15–35. https://doi.org/10.52301/2957-5567-2023-4-15-35 [in Russian].

Kanapyanov B., 2011а. Izbrannoye. V 2 t. T. 1. [Favorites. In 2 volumes. Vol.1]. Almaty: Izdatel’skiy dom “Zhibek zholy”. 480 р. [in Russian].

Kanapyanov B., 2011b. Izbrannoye. V 2 t. T. 2. [Favorites. In 2 volumes. Vol.2]. Almaty: Izdatel’skiy dom “Zhibek zholy”. 536 p. [in Russian].

Karabatyrova A.K., 2015. O dukhovno-nravstvennom vospitanii v sovremennom obshchestve, sem’ye I shkole (traditsii Abaya v tvorchestve Bakhytzhana Kanapyanova) [On spiritual and moral education in modern society, family and school (the traditions of Abai in the works of Bakhytzhan Kanapyanov)]. Pedagogicheskaya nauka I praktika [Pedagogical science and practice], 3 (9). P. 56-59. [in Russian].

Kogay E.R., 2020. Svyashchennaya os’ mira: k ponimaniyu kontsepta «derevo (terek)» [The sacred axis of the world: to understanding the concept of “tree (terek)”]. In: Literatura Tsentral’noy Azii: Arkhetipy. Mifologemy. Kontsepty [Literature of Central Asia: Archetypes. Mythologems. Concepts]. Almaty: Kazak universiteti. P. 199-211. [in Russian].

Kosanov S., Kakenova A., Adilkhanova Zh., 2023. Jazba akyndar shygarmashylygynday shygys stili [Oriental style in the works of Kazakh poets]. Turkic Studies Journal, 5(2). P.167-184. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-2-167-184[in Kazakh].

Lotman Yu.M., 1999. Vnutri myslyashchikh mirov. Chelovek – tekst – semiosfera – istoriya [Inside thinking worlds. Man – text – semiosphere – history]. Moscow: Yаzyki russkoy kul’tury. 464 p. [in Russian].

Nūrġali К.R., Amangeldí M.D., 2022. Sistema motivov v lirike B. Kanapyanova [The system of motives in the lyrics of B. Kanapyanov]. Vestnik Karagandinskogo universiteta. Seriya «Filologiya» [Bulletin of Karaganda University. Series «Philology»], 2(106). P. 109-116. https://doi.org/10.31489/2020Ph2/109-116 [in Russian].

Sadykov T.R., 2017. Tyurkskoye pogrebeniye s konyami v urochishche Bay-Bulun v Tsentral’noy Tuve [Turkic burial with horses in the Bai-Bulun tract in Central Tuva]. Teoriya i praktika arkheologicheskikh issledovaniy [Theory and practice of archaeological research], 2. P.47-59. [in Russian].

Shabarova G.K., 2020. Pushkinskiye reministsentsii v oriyental’noy lirike B. Kanap’yanova [Pushkin reminiscences in the oriental lyrics of B. Kanapyanova]. Mir nauki, kul’tury, obrazovaniya [World of science, culture, education], 1 (80). P. 396-399. [in Russian].

Urazayeva K.B., Zharkynbekova Sh.K., 2018. Bilingvizm I zhanrovyy sintez liriki Bakhytzhana Kanapyanova [Bilingualism and genre synthesis of Bakhytzhan Kanapyanov’s lyrics]. Polilingvial’nost’ I transkul’turnyye praktiki [Multilingualism and transcultural practices], 15(4). P. 605-617. [in Russian].

Uspenskiy B.A., 1994. Semiotika istorii. Semiotika kul’tury [Semiotics of history. Semiotics of culture]. In: Izbrannyye stat’i: v 2 t. [Selected articles: in 2 volumes]. Moscow: Gnozis. [in Russian].