The Ordazy cities. The first archaeological research works in the  cities of Sortobe 1, 2

Мадияр Елеуов; Азильхан Тажекеев; Архад Молдахмет; Мағжан Жүсіпназар

doi:10.32523/2664-5157-2024-1-40-63

Авторлар

Мадияр Елеуов Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Азильхан Тажекеев Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты филиалының директоры
Архад Молдахмет Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Мағжан Жүсіпназар Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-1-40-63

Кілт сөздер:

Сырдария, арна, ортағасыр, Ордазы, Сортөбе, қалалық мәдениет, барлау, қазба

Аннотация

Мақалада Сырдарияның төменгі ағысы бойында орналасқан ескерткіштерге қатысты жазба деректер және Сортөбе қалалар тобында жүргізілген археологиялық зерттеу жұмыстары жайлы кең көлемді ақпараттар берілген. Ескерткіш түркі халықтарының исламға дейінгі қасиетті орны саналатын Қорқыт ата сәулет кешеніне жақын жерде орналасқан. Мақалада негізгі жазба дерек көздері ретінде ІХ-ХІ ғасырларда өмір сүрген араб-парсы зерттеушілерінің еңбектері қарастырылып, оның ішінде Сырдарияның төменгі ағысындағы оғыз заманының ескеркіштері хақындағы сирек кездесетін мәліметтер жинақталып, ұсынылып отыр. Сортөбе қалашығы жайлы жазылған бірқатар шетелдік және отандық әдебиеттер жинақталып, мақаланың ғылыми дерекқор базасы жинақталды. Атап айтқанда, ескерткіштің зерттелу тарихы, археологиялық маңызы, бұзылу тарихы, қазіргі жағдайына қатысты бірқатар ақпараттармен толықты. Сонымен қатар ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде батыстық бір топ зерттеушілердің өз еңбектерінде сөз болған Сырдың төменгі ағысындағы оқиғаларға байланысты ақпараттары егжей-тегжейлі қарастырылып, патшалық Ресей заманындағы өлкедегі бірқатар өлкетанушылардың естеліктері мен Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясының мұрағат деректері сараланады. Мақалада біз қарастырып отырған ескерткіштің зерттелу тарихы және онда жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары мен оның нәтижелері қамтылып, қазіргі кезде ортағасырлық Сортөбе 1 қалашығының ахуалына тоқтала келіп, оның бүгінде тең жартысын Сырдария өзені шайып, бұзып, соның
салдарынан күннен-күнге ескерткіштің мәдени қабаты табиғи эрозияға ұшырап, мемлекеттің
қорғауынсыз өте апатты жағдайда тұрғаны жайлы баяндалады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Мадияр Елеуов, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

тарих ғылымдарының докторы, профессор, археология, этнология және музеология кафедрасы

Азильхан Тажекеев, Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты филиалының директоры

Тарих ғылымдарының кандидаты

Архад Молдахмет, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

докторант

Мағжан Жүсіпназар, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

магистрант, археология, этнология және музеология кафедрасы

Әдебиет

Ageyeva Ye.I., Patsevich G.I., 1958. Iz istorii osedlyh poselenii i gorodov Yuzhnogo Kazahstana [From the history of settled settlements and cities of South Kazakhstan]. Trudy IIAE AN KazSSR. Vol.5. P. 3-215. [in Russian].

Akishev K.A., Baypakov K.M., Yerzakovich L.B., 1972. Drevniy Otrar [Ancient Otrar].Alma-Ata: Nauka. P. 91. Fig.45.6; P. 94. Fig.48.10. [in Russian].

Aqanulу M., 2007. Sortöbe sw astında qalğalı tur [Sortobe is going to be under water].Ayqın, No128(824), 13 şilde. [in Kazakh].

Amirgalina G.G., 2018. Perechen’ arkheologicheskogo materiala s gorodishcha Sortobe za polevoy sezon 2017 goda [List of archaeological material from the settlement of Sortobe for the field season of 2017].

«Marğulan oqwları – 2018. Rwxanï jañğırw jäne arxeologialıq mura». Sbornik materialov mezhdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferentsii. Almaty-Aktebe. 639 р [in Russian].

Amïrgalïna G.T., 2019. Keramika so znakami s gorodishche Sortobe i Dzhankent [Ceramics with signs from the settlements of Sortobe and Dzhankent]. Marğulanoqwları – 2019: Körnekti qazaqstandıq arxeolog K.A. Aqışevtıñ 95 jıldığına arnalğan хalıqaralıq arxeologïyalıq ğılımïtäjirïbelik konferencïya materïaldarı. Nur-Sultan. 704 p. [in Russian].

Bilalov S.Y., Tazhekeyev A.A., Darmenov R.T., 2017. Arkheologicheskiye issledovaniya srednevekovogo gorodishcha Sortobe [Archaeological research of the medieval settlement of Sortobe]. Vestnik Kazakhskogo natsional’nogo universiteta. Al’-Farabi. 4 (87). P. 62-75 [in Russian].

Bilalov S.Y., Bolelov S.B., Tazhekea A.A., Darmenov R.T., 2019. Arkheolgicheskiye raboty na mogilnike srednevekovogo gorodishche Sortöbe 2 [Archaeological work at the burial site of the medieval settlement Sortobe 2]. L.N. Vestnik Yevraziyskogo natsional’nogo universiteta im. Gumileva. Istoriya nauk. Filosofiya. Seriya religiovedeniya. 2 (127). Nur-Sultan: ENU. 114 p. [in Russian].

Bilalov S., Tazhekeyev A., Darmenov R., 2017. Arkheologicheskiye issledovaniye srednevekovogo gorodishcha Sortobe [Archaeological research of the medieval settlement of Sortobe]. L.N. Vestnik Yevraziyskogo natsional’nogo universiteta imeni Gumileva. Istoriya nauki. Filosofiya. Seriya religiovedeniya.4 (87). Nur-Sultan: ENU. P. 62-75 [in Russian].

Bïlalov S., 2018. Sortöbe qalaşığındağı jürgizilgen zerttewlerdiñ nätïjeleri [The results of research conducted in the town of Sortobe]. «Qazaqstan men irgeles elderdiñ tarïxï-mädenï murasın zerttewdegi zamanawï ädister men turğılar» attı «IX Orazbaev oqwları» xalıqaralıq ğılımïädistemelik konferencïya materïaldarı, jawaptı red. Ğ.Q. Omarov. Almaty: Qazaq wnïversïteti. 507 p. [in Kazakh].

Bretshneyder E.V., 2018. Aziya i Yevropa v epokhu srednevekov’ya: sravnitel’nyye issledovaniya istochnikov po geografii i istorii Tsentral’noy i Zapadnoy Azii XIII–XVII vekov [Asia and Europe in the Middle Ages: Comparative Studies of Sources on the Geography and History of Central and Western Asia in the 13th–18th Centuries]. Emiliy Bretshneyder; [poslesl.I.V. Kuchumova]; Tsentr issledovaniy Zolotoy Ordy i tatarskikh khanstv im. M.A. Usmanova In-ta istorii AN Resp. Tatarstan; Regional’noye otd-niye Rus. geogr. o-va v Resp. Bashkortostan. SaintPetersburg: Svoyo izdatel’stvo. 280 p. [in Russian].

D’Ohsson S., 1834. History of Mongols. 651 p.Yeleuov M., Qurmanqulov J., 2008. Sortobe. Sortöbe. Jankent jäne Jent [Sortobe. Jankent and Jent]. Türkistan: “Turan” baspası. 118 p. [in Kazakh].

Yeleuov M., 2003. Ortağasırlıq Qaraşıq 1 qalasınıñ cïtadelindegi kesik [A cut in the citadel of the medieval town of Karasyk 1]. Otan tarïxı, No4. P. 5, 9. [in Kazakh].

Zhirmunskiy V.M., 1962. Kononov A. Ot sostoviteley. Kniga moyego deda Korkuta. –Moskva-Leningrad, AN SSSR [in Russian].

Jaqıpulу A., 2007. Bul – Sortöbe emes, Ordazı [This is Ordazy, not Sortobe]. Aqmeşit aptalığı, No51(706), 20 jeltoqsan. [in Kazakh].

Istoriya Kazakhstana v persidskikh istochnikakh [History of Kazakhstan in Persian sources], 2005. Í tom. Almaty: Dayk-Press. 416 p. [in Russian].

Käribozulı B., Täjekeev Ä., Sıdıqova J., 2018. Qarmaqşı. Qurast [Karmakshi. Compiler]. Astana: Folïant. 328 p. [in Kazakh].

Kurmankulov Zh., Tazhekeyev A.A., Kyzylbayev T., 2007. Gorodishche Sortobe I [Settlement of Sortobe I]. Arkhiv pamyatnikov istorii i kul’tury Respubliki Kazakhstan. Kyzylordinskaya oblast’. Almaty. 531 p. [in Russian].

Kurmankulov Zh., Tazhekeyev A.A., Kyzylbayev T., 2007. Gorodishche Sortobe II [Settlement of Sortobe II]. Arkhiv pamyatnikov istorii i kul’tury Respubliki Kazakhstan. Kyzylordinskaya oblast’. Almaty. 531 p. [in Russian].

Kurmankulov Zh., Arzhantseva P.A., Zylivynskaya Ye.D., Ruzanova S.A., Sidigova Zh.T., 2007. Arkheologicheskiye raboty na gorodishche Dzhankent v 2006 g. [Archaeological work at the settlement Dzhankent in 2006]. Almaty: poligraficheskaya firma «Indzhv-Mardzhan». 119 p., Fig. 75.4-6. [in Russian].

Kurmankulov Zh., Arzanceva Ï.A., Tajkeev A.A., 2011. Sırdarïyanıñ tömengi ağısı boyındağı oğız qalaları: Jetiasar mädenïetimen baylanısı [Oguz cities along the lower reaches of Syr Darya: connection with Zhetiasar culture]. QMW xabarşısı 2 (32). [in Kazakh].

Levina L.M., 1996. Etnokul’turnaya istoriya Vostochnogo Priaral’ya (v I tys. do n. e. – I tys. n. e.) [Ethnocultural history of the Eastern Aral Sea region (in the 1st millennium BC - 1st millennium AD)]. No 1. Moscow. [in Russian].

Levina L.M., 1997. Etnokul’turnaya istoriya Vostochnogo Priaral’ya (v I tys. do n. e. – I tys. n. e.) [Ethnocultural history of the Eastern Aral Sea region (in the 1st millennium BC - 1st millennium AD)]. No 2. Moscow. [in Russian].

Levina L.M., 1971. Keramika Nizhney i Sredney Syrdar’i v I tysyacheletii n. e. [Ceramics of the Lower and Middle Syr Darya in the 1st millennium AD. e]. T. VII. Moscow. [in Russian].

Materialy turkmenskoy i turkmenskoy istorii, VII-XV vv. Arabskiye i persidskiye istochniki [7th-15th centuries Arabic and Persian sources], 1939. Tom 1. Pod redaktsiyey S.L.Volynoy, A.A.Romanskevicha, A.Yu. Yakvovskoy. Mesk’yu – Leningrad. [in Russian].

Mamï T., 2007. Keyingi ortağasırlardağı Aral öñiriniñ qalaları (XIII-XYIII ğğ.) [Cities of the Aral region in the late Middle Ages (XIII-XYIII centuries)]. Monografïya. Qızılorda. 252 p. [in Kazakh].

Mershchiyev M.S., 1968. Gorodişe Aktobe 1 (IV-nach.ХIII v.) [Settlement Aktobe 1 (IVbeginning of the 13th century)]. Maksimova A.G., Mershch’yev M.S., Vaynberg B.P., Levina L.M. Drevnosti Chardari. Alma-Ata. P. 154. ris. 22.34. [in Russian].

Pirnazar S., 2007. Qupïya qala [Secret city]. Egemen Qazaqstan, No274-276 (24849). 29 tamız. [in Russian].Puteshestviya v vostochnyye strany Plano Karpini i Gil’oma de Rubruka. Seriya: Puteshestviya. Otkrytiya. Priklyucheniya. Almaty: Ġylym, 1993 – 248 S. [in Russian].

Tazhekeyev A.A., Bolelov S.B., Darmenov R.T., Bylalov S.V., 2019. Arkheologicheskiye raboty na gorodishche Sortobe [Archaeological work at the settlement of Sortobe]. Margulan okvlary - 2019: Vydayushchiysya kazakhstanskiy arkheolog K.A. Materialy Mezhdunarodnoy arkheologicheskoy nauchno-prakticheskoy konferentsii, posvyashchennoy 95-letiyu Akishevta. NurSultan. 704 p. [in Russian].

Täjekeev Ä.Ä., Därmenov R.T., Bïlalov S.Ö., Amïrgalïna G.T., Nazarov A.J., Swltanjanov J.K., Kwrmanïyazov Ï.S., 2021. Ordazı qalaşıqtarı tobındağı arxeologïyalıq zerttewler [Archaeological research in the group of Ordazy settlements]. Tarïx ğılımdarınıñ doktorı, professor Madïyar Elewulı Elewovtıñ 75 jıldıq mereytoyına arnalğan «Ulı jibek jolı men Qazaqstan kerwen joldarınıñ wrbanïzacïya üderisindegi mañızı» attı xalıqaralıq dalalıq semïnar materïaldarı. Jawaptı red. R.S. Jwmataev. Almaty: Qazaq wnïversïteti. 230 p. [in Kazakh].

Täjekeev Ä.Ä., Swltanjanov J.K., Qarabatırova A.M., 2022. Ortağasırlıq Sığanaq pen Asanas qalaları arasındağı kerwen joldarı men iri qonıstar (jaña zerttewler) [Caravan routes and large settlements between the medieval cities of Syganak and Asanas (new research)]. Äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïtetiniñ xabarşısı. Tarïx serïyası, No1 (104). Almaty: «Qazaq wnïversïteti». 209 p. [in Kazakh].

Taleev D.A., 2010. Sırdarïyanıñ sol jağalawında jürgizilgen arxeologïyalıq barlaw jumıstarı [Archaeological exploration works on the left bank of Syr Darya]. Otan tarïxı. No 4. P. 158-166. [in Kazakh].

Tolstov S.P., 1962. Po drevnim del’tam Oksa i Yaksarta [Along the ancient deltas of the Oxus and Jaksart]. Moscow. [in Russian].

Eleuov M., Moldaxmet A., 2017. Medieval site Utyrtobe. `Fundamenalisscietiam` ğılımïjwrnalı. N. 2 (3). Madrid. P. 28-30.

Yeleuov M., Moldakhmet A.A., 2023. Kumbyz (furnace) found in the medieval city of Kyshkala. Turkic Studies Journal. Vol. 5. No 2. P. 34-48.