Десемантизация древнетюркских элементов xan, baj, beg, в cовременных казахских антропонимах

Зифа Темірғазина; Ольга Андрющенко

doi:10.32523/2664-5157-2023-1-131-144

Авторлар

Зифа Темірғазина Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті
Ольга Андрющенко Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-1-131-144

Кілт сөздер:

көне түркі элементтері, хан, бек, бай, антропоним, композит, аффиксоид, десемантизация

Аннотация

Көне түркілік хан, бай, бек лексемалары ер адамдардың Әбiлхан, Әдiлбек, Күмicбай және т.б. сияқты қазіргі қазақ композит-есімдерінің таралған компоненттері болып
келеді. Көп ғасырлық эволюция кезінде қазақ қоғамында жоғары әлеуметтік, таптық және материалдық статусты білдіретін аталған көне түркі жалпы сөздері әртүрлі семантикалық өзгерістерге ұшырады. Бізді олардың семантикасындағы осы лексемалар ер адамдардың күрделі композит-есімдерінің компоненттері ретінде қызмет еткенде орын алатын үрдістер ерекше қызықтырады. Аталған сөздердегі семантикалық үрдістердің динамикасына әсер еткен маңызды факторға экстралингвистикалық фактор жатады: қазақ қоғамының әлеуметтік-
экономикалық құрылымының өзгеруі тап, лауазым мен шендердің жойылуына әкеліп соқты. Сөйтіп, өздерінің референттігі мен денотативтік мағынасының бір бөлігінен айырылып, көне түркі жалпы зат есімдері тарихи сөздерге айналды. Екінші, таза лингвистикалық факторға күрделі есімнің бірінші компонентінің семантикалық-грамматикалық сипаты жатады, ол да
көне түркі элементтердің семантикасындағы үрдістерді едәуір айқындады. Былай айтқанда, бірінші компоненті қандайда бір белгілі параметр бойынша адамның атауы болатын күрделі екі құрамды есімдерде семантикалық артықшылық болғандықтан («адам» семасының қайталануы), көне түркі элементтерінің қосымша десемантизациясы орын алады, мысалы: Жолдасхан, Досбай.
Жануарлар атауларымен тіркескенде, аталған элементтер «адам», «нәресте», «ерлер жынысы»
семаларын көкейтесті етеді, көбінесе номинативтік емес, сәйкестендірушілік қызмет атқарады да, уыспалы типті бірлікке – аффиксоидқа ауысады. Топонимдер сан есімдер мен сын есімдермен тіркескенде, көне түркі элементтері десемантизацияға ұшырайды, аффиксоидация үрдісін өтеді және қазіргі кезде ер адам есімінің белгісі ретінде орын алады. Аталған көне түркі элементтерінің десемантизациясы олардың қазақ тілінің актив сөздері қорында күрделі антропонимдердің құрамында жаңа, сәйкестендірушілік қызмет етіп, сақталуына ықпалын тигізді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Зифа Темірғазина, Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор

Ольга Андрющенко, Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті

филология ғылымдарының кандидаты, доцент

Әдебиет

Gak V.G., 2003. Predely semanticheskoy evolyutsii slov [Limits of the semantic evolution of words]. Russkiy yazyk segodnya [Russian language today]. Pod red. L. P. Krysina. Moscow. Vyp. 2. P. 88-97. [in Russian].

DTS – Drevnetyurkskiy slovar’, 2016. [Ancient Turkic Dictionary]. Pod red. D.M. Nasilova, I.V. Kormushina i dr.; 2-ye izd., peresmotr. Astana: «Ġylym» baspasy. 760 p. [in Russian].

Esipova A.V., 2011. Tyurkskie slovoobrazovanie kak yazikovaya sistema [Turkic word formation as a language system]. Novosibirsk: Izdatel’stvo SO RAN [Publishing House of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences]. 201 p. [in Russian].

Zhanuzakov T.D., 1976. Osnovnye problemy onomastiki kazakhskogo yazyka [The main problems of onomastics of the Kazakh language]: Avtoref. dis...dокт. filol. nauk. Alma-Ata. 129 p. [in Russian].

Zhanuzakov T.D., 1989. Esimіnіz kіm? [Your name?]. Almaty: Kazakhstan. 192 p. [in Kazakh].

Zhubanov H., 1966. Issledovaniya po kazakhskomu yazyku. [Studies in the Kazakh language]. Alma-Ata. 361 p. [in Russian].

Karaulov Yu.N., 2008. Russkiy yazyk: Entsiklopediya. [Russian language: Encyclopedia]. Moscow: Nauka. [in Russian].

Kubryakova Ye.S., 1978. Chasti rechi v onomasiologicheskom osveshchenii. [Parts of speech in onomasiological coverage]. Moscow: Nauka. 115 p. [in Russian].

Makhmudov H.H., 1988. Kratkiy ocherk grammatiki kazakhskogo yazyka. [Brief essay on the grammar of the Kazakh language]. Kazakhsko-russkiy slovar’. [Kazakh-Russian Dictionary]. Alma-Ata: Glavnaya redaktsiya Kazakhskoy sovetskoy entsiklopedii. P. 409-463. [in Russian].

Nikonov V.A., 1988. Geografiya familiy. [Family geography]. Moscow: Nauka. 192 p. [in Russian].

Nurmagambetov A., 1990. Etimologiya nekotorykh prilagatel’nykh, obrazovannykh pri pomoshchi pokazatelya -day [Etymology of some adjectives formed with the indicator -dai]. Problemy etimologii tyurkskikh yazykov. [Problems of the etymology of Turkic languages]. Alma-Ata: Ġylym. P. 205-211. [in Russian].

Oralbay N., 2002. Kazak tilinin sozzhasamy [Word formation of the Kazakh language]. Almaty, 192 p. [in Kazakh].

Rakhimova A.R., 2013. Affiksal’nyy sposob obrazovaniya tyurkskikh leksem, kharakterizuyushchikh cheloveka. [Affixal Method of Formation of Turkic Lexemes Describing a Person]. Uchenyye zapiski Kazanskogo universiteta. T. 155, kn. 5. Gumanitarnyye nauki. P. 152-165. [in Russian].

Rozental’ D. E., Telenkova M. A., 1985. Slovar’-spravochnik lingvisticheskikh terminov. [Dictionary-reference book of linguistic terms]. 3-ye izd., ispr. i dop. Moscow, 400 p. [in Russian].

Suragan A., Yergaliev K., 2022. San negizdi etnografizmderdin semantikalyk erekshelegi. [Semantic features of number-based ethnographisms]. Yazyk i literatura: teoriya i praktika [Language and literature: theory and practice]. No1. P. 8-18. [in Kazakh].

Sutzhanov S., 2022. Alash zhane Akhmet [Alash and Ahmet]. Yazyk i literatura: teoriya i praktika [Language and literature: theory and practice]. No 2. P. 85-88. [in Kazakh].

Temerbayeva A.M., 2013. Morfologicheskiy sposob obrazovaniya ekspressivno-stilisticheskikh znacheniy antroponimov (na materiale russkogo, kazakhskogo i turetskogo yazykov). [Morphological method of expressive and stylistic meanings of anthroponyms formation on the example of Russian, Kazakh and Turkish languages]. KazNU Bulletin. Oriental series. No2(63). Р. 106-109. [in Russian].

Husnutdinov D.H., Sagdieva R.K., 2018. Slovoobrazovanie tatarskikh im’on [The Word-formation of the tatar Names]. Turkic onomastics: from the origins to the present time: Materials of International Research and Practice Conference. G.R. Galiullina (ed.). Kazan: Publishing House of the Kazan University. 334 p. [in Russian].

Shaimerdinova N., 2022б. Kornevaya morpheme v drevnetuyrkskom yazike [A root morpheme in the Old Turkic language]. Turkic Studies Journal. 1 Vol. 1 (4). P. 95-108. DOI: http:// doi. org/10.32523/2664-5157-2022-1-95-108 [in Russian].

Shanskiy N.M., 1968. Ocherki po russkomu slovoobrazovaniyu. [Essays on Russian word formation]. Moscow: Izd-vo Moskovskogo universiteta. 312 p. [in Russian].

Shaimerdinova N.G., 2022а. The word-formation potential of affixes in the ancient Turkic runic texts. Turkic Studies Journal. Vol. 4. No 3. P. 118-127. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-118-127.