The word-formation potential of affixes in the ancient Turkic runic  texts

Нурила Шаймердинова

doi:10.32523/2664-5157-2022-3-118-127

Авторлар

Нурила Шаймердинова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0001-6088-2867

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-118-127

Кілт сөздер:

руникалық ескерткіштер, тіл, түбір және көмекші морфемалар, сөзжасамдық жұп, сөзжасамдық әрекет, сөзжасамдық морфемалардың қызметі мен мағыналары, әлемнің көнетүркілік бейнесі

Аннотация

Ежелгі Түркі қағанаттары дәуірінде руникалық тілде түбір және аффиксті
морфемалардан түзілген нақты мәні мен мағыналары бар түркі сөзінің толыққанды құрылымы
қалыптасты. Түбір морфемада прототүркілік протоформалардың тарихи сарқыншақтары:
бастапқы түбірлер, етістік-номиналды синкретизм, түбірлердің дыбыстық-фонемалық
түрленгіштігі әлі күнге дейін сақталған. Көмекші морфемалар – аффикстер руникалық
ескерткіштер тілінде де дамыған, соның арқасында көне түркі тілінде морфология мен
туынды сөздің біршама жетілген жүйесі қалыптасты. Сондықтан бұл көмекші морфемаларды
функционалдық жағынан сөзтүрлемдік және сөзжасамдық деп бөлуге болады. Көне түркі тілінің
туынды жүйесі аффикстік сөзжасам тұрғысынан бүгінгі түркология ғылымында азын-аулақ
сөз етілгені болмаса, жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Дегенмен қазіргі мағыналық туынды
жасау әдіснамалары көне сөзжасамды егжей-тегжейлі қарастыруға, руникалық мәтіндердегі
сөзжасамдық бірліктердің семантикалық әлеуетін ашып көрсетуге мүмкіндік береді. Аффиксті
сөзжасамның негізгі бірлігі – сөзжасамдық жұп, онда тудырушы және туынды түбірлер арасындағы
формалдық-семантикалық байланыс мағыналық уәждеме арқылы айқындалады. Тікелей
уәждеме жағдайында туынды сөздің мағынасы тудырушы сөз бен сөзжасамдық қосымшаның
мағыналары арқылы жасалады. Мақалада осыған сай көне түркі сөзжасамдық қосымшаларының
қызметі мен мағыналары ашып көрсетіледі. Сөзжасам әрекетіне қатыса отырып, аффикстер
сөзжасамдық қызмет атқарады, ал олардың сөзжасамдық мәні жүйе құраушы қызметіне
байланысты айқындалады. Автор сөзжасамдық мағыналардың алуан түрлілігін дәйектеп, олар
әлемнің көнетүркілік бейнесі туралы дерек көзі екенін атап көрсетеді. Көне түркі аффикстерінің
мағыналары мен формалары қазіргі түркі тілдерінің туынды сөздер жүйесімен сабақтастып
жатқанын байқауға болады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Нурила Шаймердинова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор, түркітану кафедрасы

Әдебиет

Aidarov G., 1986. Kone turkі zhazba eskertkіshterіnіn tіlі [The language of ancient Turkic written monuments]. Аlmaty: Меktep. 182 p.

Amanzholov A.S., 1969. Glagol’niye upravlenie v yazike drevnetuyrkskih pamyatnikov [Verb control in the language of ancient Turkic monuments]. Мoscow: Nauka. 103 p.

Böhtlingk O., 1851. Die Sprache der Jakuten. St.-Pt. 167 p.Zaionchkovskij A. К., 1961. Voprosu o structure korniya v tuyrkskikh yazikakh. Glagol’niye osnovy monosillabicheskie (odnoslozhnie), tipa C+V [On the question of the structure of the root in the Turkic languages. Verbal stems are monosyllabic (monosyllabic), type C+V]. Voprosy yazikoznaniya [Questions of Linguistics]. No2. P. 28-35.

Zhanalina L.K., 1998. Sopostavitel’noye slovoobrazovanie russkogo I kazakhskogo yazykov [Comparative word formation of Russian and Kazakh languages]. Almaty: Republican publishing office of the Kazakh Academy of Education named after Y.Altynsarin. 153 p.

Zholdasbekov M., Sartkozhauly K., 2006. Atlas Orkhonskikh pamyatnikov (per. N. Shaimerdinovoi I dr.) [Atlas of the Orkhon Monuments (translated by N. Shaimerdinova and others)]. Astana: Kultegіn. 360 p.

Esipova A.V., 2011. Tyurkskie slovoobrazovanie kak yazikovaya sistema [Turkic word formation as a language system]. Novosibirsk: Izdatel’stvo SO RAN [Publishing House of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences]. 201 p.

Kerimov A.K., 2009. Slovoobraovatel’nye affiksy v yazike pamyatnikov tyurkoyazichnoi literaturry XIV veka (na material “Khosrov I Shirin” Kutba, “Gulistan” Seifa Sarai, “Muhabbat-name” Khorezmi) [Word-building affixes in the language of monuments of Turkic literature of the XIV century (Based on the material “Khosrov and Shirin” by Kutb, “Gulistan” by Seif Sarai, “Muhabbat-name” by Khorezmi)]. Almaty: Poligraphiya servis i К. 154 p.

Kononov A.N., 1980. Grammatika yazykia tyurkskih runicheskikh pis’mennykh pamyatnikov VII-IX vv. [Grammar of the language of the Turkic runic written monuments of the 7th-9th centuries]. Leningrad: Nauka. 255 p.

Kormushin I.V., 1997. Tyurkskie Eniseiskie epitafii [Turkic Yenisei epitaphs]. Teksty I issledovaniya [Texts and studies]. Moscow: Nauka. 303 p.

Kotvich V., 1962. Issledovanye po altayskim yazikam [Studies in Altaic languages]. Perevod s polskogo [Translation from Polish]. Moscow: Izdatel’stvo inostrannoi literatury. 367 p.

Melioranskij P.M., 1899. Pamyatnik v chest’ Kuyl-tegina [Monument in honor of Kul-tegin]. Saint-Petersburg: Tipografiya imperatorskoj Akademii nauk. 145 p.

Malov S.E., 1951. Pamyatniki drevnetyurkskoi pismennosti [Monuments of ancient Turkic writing]. Teksty I issledovaniya [Texts and studies]. Moscow-Leningrad: Izdatel’stvo AN SSSR. 455 p.

Oralbay N., 2002. Kazak tilinin sozzhasamy [Word formation of the Kazakh language]. Almaty, 192 p.

Radloff W., 1897. Die altturkischen Inschriften der Mongolei. Neue Folge. St.-Pb. 296 p.

Sevortyan E.V., 1974. Etimologicheskii slovar’ tuyrkskikh yazikov (obshetuyrkskie I mezhtuyrkskie osnovi na glasnie) [Etymological Dictionary of Turkic Languages (Common Turkic and Inter-Turkic stems into vowels)]. Moscow: Nauka. 754 p.

Shaimerdinova N. G., Sandybaeva A., 2015. Kop magynaly sozderding semnatikalyk kurylymy [Semantic structure of ambiguous words]. «Kazak leksikografiyasy tarihy, tazhiribesi, bolashagy» Khalykaralyk gylymi-teoriyalyk konferentsia materialdary [«History, practice, future of Kazakh lexicography» Proceedings of the international scientific-theoretical conference]. Аlmaty: Еltanim. P. 289 -292.

Shaimerdinova N., 2022. Kornevaya morpheme v drevnetuyrkskom yazike [A root morpheme in the Old Turkic language] Turkic Studies Journal. 1 Vol.1 (4) P. 95-108. DOI: http:// doi.org/10.32523/2664-5157-2022-1-95-108.