Абай өлеңдері қолжазбаларының тілі (кейбір фонетикалық  өзгешеліктер)

Марлен Адилов; Ержан Петек

doi:10.32523/2664-5157-2022-1-70-85

Авторлар

Марлен Адилов Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
Ержан Петек Газиосманпаша университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-1-70-85

Кілт сөздер:

Абай, Мүрсейіт, өлеңдер, қолжазба, фонетикалық ерекшеліктер, кірме сөздер

Аннотация

Мүрсейіттің 1907 жылғы қолжазбасы − Абай Құнанбайұлы шығарма-

ларының негізгі түпнұсқаларының бірі. Ұлы ақынның өлеңдерін хатқа

түсіріп, баспаға әзірлеген Мүрсейіт Бікеұлы (1860-1917) екені белгілі.

Абайдың поэтикалық шығармалары мен қара сөздерін ол данышпан

ойшылдың көзі тірісінде-ақ қағаз бетіне таңбалай бастаған. Оның

ыждаһатты еңбегінің арқасында бұл теңдессіз мұра қалың жұртшылықтың

игілігіне айналып отыр. Сол заманның жазба әдеби тілін жетік меңгеріп,

Семей өңірінде бала оқытып жүрген Мүрсейітке Абай өз өлеңдерін

хаттауды тапсырған. Өкінішке қарай, Абайдың өз қолымен жазған

авторлық қолжазбасы әлі табылған жоқ. Мақалада Мүрсейіт Бікеұлы

араб қаріптерімен қағазға бедерлеген Абай өлеңдері қолжазбасының

тілдік ерекшеліктері талданды. Қолжазба мәтінінің қазіргі қазақ тілінің

фонетикалық жағынан өзгешеленетін элементтері туралы қысқаша

талдаулар жасалды. Фонетикалық заңдылықтарға қатысты мәселелер,

атап айтқанда сингармонизм заңы, орфографиялық стиль, дыбыстардың

ассимиляциясы, фонетикалық құбылыстар, емле ережелері секілді

мәселелер қамтылды. Әр талдауға қолжазбадан дәлелдемелер, түпнұсқа

өлең жолдары келтіріліп, бұған дейін жасалған Абай тілі туралы

жазылған зерттеулерге қосымша толықтырулар ұсынылды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Марлен Адилов, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

PhD, бас ғылыми қызметкер, Немат Келімбетов атындағы түркітану орталығы

Ержан Петек, Газиосманпаша университеті

PhD, доцент м.а., түркі тілі мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі

Әдебиет

Petek E. Abai Qunanbaiūly Gaqlia kitaby (gramatika-transkripsia-indeks), aud.: M. Adilov [Book of Gaklia of Abay Kunanbayev (grammar-transcription-index), translated by M. Adilov]. Almaty, Ūlağat baspasy, 2020. 294 p. [in Kazakh].

Murseiıt qoljazbalary [Murseit manuscripts]. Тurkıtanu instituty, Akhmet Yassawyi universitetı, papka No 5, 1907. – 232 p. [in Kazakh].

Zhumaliev Q. Abaiğa deyingı qazaq poeziasy jane Abai poeziasynyñ tili [Kazakh poetry before Abay and the language of Abay poetry]. Almaty, «Qazaqtyñ memlekettık oqu qūraldar» baspasy, 1948. 208 p. [in Kazakh].

Syzdyqova R. Abai shyğarmalarynyn tili [The language of Abay’s works]. Almaty, Ğylym baspasy, 1968. 331 p. [in Kazakh].

Syzdyqova R. Abai olenderiniñ sintaksistik qurylysy [The syntactic structure of Abai’s poems]. Almaty, Ğylym, 1970. 173 p. [in Kazakh].

Syzdyq R. Abaidyñ soz ornegi [Expression of Abay]. Almaty, Arys, 2004. 208 p. [in Kazakh].

Muhamedhanov Q. Abai shyğarmalarynyn tekstologiasy zhaiynda (ekinshi basylymy) [On the textual criticism of Abay’s works (second edition)]. Almaty, 2010. 164 p. [in Kazakh].

Zhurtbai T. Bilmei muny zhazgan joq...: matintanulyq zertteu. 1-kitap [He did not write this without knowing about it...: a textual study. Book 1.]. Nur-Sultan, L.N. Gumilev atyndağy EUU tipografiasy, 2020. 448 p. [in Kazakh].

Zhurtbai T. Bilmei muny zhazgan joq...: matıntanulyq zertteu. 2-kitap [He did not write this without knowing about it...: a textual study. Book 2.]. Nur-Sultan, L.N. Gumilev atyndagy EUU tipografiasy, 2020. 354 p. [in Kazakh].

Abilqasymov B. Algashqy qazaq gazetterınin tili [The language of the first Kazakh newspapers]. Almaty, Ğylym, 1971. 188 p. [in Kazakh].

Qurmanbaiuly Sh., Adilov M. Abai tilinin erekshelikteri [Features of the Abay language]. Almaty, «Sardar» baspasy, 2020. 384 p. [in Kazakh].

Tekin T. Orhon Yazytlary [Orkhon writings]. Ankara, TDK Yayınları, 2010. 200 p. [in Turkish].

Omarbekov S. Qazaqtın auyzeki tilindegi jergilikti erekshelikter [Local features of the Kazakh spoken language]. Pavlodar, Toraiğyrov atyndağy Pavlodar memlekettik universiteti, 2008. [in Kazakh].