Қандастар тіліндегі айтылым ерекшеліктерінің сақталуы

Сәуле Тәжібаева; Гүлсара Қожахметова; Райма Ауесхан; Нұрмира  Жұмай; Айбарша Ислам

doi:10.32523/2664-5157-2025-1-193-209

Авторлар

Сәуле Тәжібаева Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0009-0006-9965-3205
Гүлсара Қожахметова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-4775-3902
Райма Ауесхан Ca’Foscari университеті https://orcid.org/0000-0003-1415-1953
Нұрмира Жұмай Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-5998-0264
Айбарша Ислам Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті https://orcid.org/0000-0002-8920-9294

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2025-1-193-209

Кілт сөздер:

қандастар, Моңғолия қазақтары, дыбыстық ерекшеліктер, аффрикаттар, син-гармонизм, дауыссыз және дауысты дыбыстар, кірме дыбыстар, оралмандар, қатаң және ұяң дыбыстар, тілдік әсер

Аннотация

Қазақ тілінің фонетикасы ұзақ уақыт бойы орыс тілінің фонологиялық заңдарының әсерінен кеңестік кезеңде айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Аталған өзгерістер түркі тілдер отбасына жататын қазақ тіліне тән ішкі фонетикалық заңдылықтарды орасан бұзды. Бұл тұрғыдан келгенде, қазақ фонологиясының ажырамас бөлігі болып табылатын және қазақ әліпбиін реформалауға қатысты талқылауларда басты ғылыми тақырып болып қала беретін сингармонизм (дыбыс үндестігі) қағидаты маңызды аспект болып табылады. Лингвистердің пайымдауынша, қазақ лексемалары мен ауызекі сипатта айтылып жүрген негізгі сөздер арасындағы фонетикалық алшақтық тілдің бірегей фонологиялық бірегейлігін толық сақтауға қауіп төндіріп ғана қоймай тілдің бірізділігіне қолайсыздық тудыратыны сөзсіз.
Осы ықпалға қарамастан, қазақ тілінің фонетикалық тұтастығы 1991 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін қандастардың тарихи отаны – Қазақстанға оралған Моңғолиядан келген этникалық қазақтар (қандастар) арасында салыстырмалы түрде жақсы сақталған.
Бұл тілдік құбылысты зерттеу үшін 2023 жылы Ақмола облысы мен Астана қаласында тұратын Моңғолиядан оралған 22 жастан 70 жасқа дейінгі қандастар қатысқан эмпирикалық зерттеу жүргізілді. Құрылымдық сұхбат барысында жиналған тілдік материалды талдау дәстүрлі қазақ тіліне тән фонетикалық сипаттамалардың сақталуын анықтады. Оларға үздіксіз қолдану жатады аффрикат, қатты және жұмсақ дыбыстардың жүйелі ауысуы, сондай-ақ дауыссыздардың тән артикуляциялық ерекшеліктері. Бұл нәтижелер орыс тілінің ұзақ әсер етуі салдарынан Қазақстанда байқалған фонетикалық өзгерістерге қарағанда, қандастар арасындағы қазақ фонетикалық нормаларының тұрақтылығын көрсетеді. Бұл өзгерістер ғылыми зерттеу аясында жинақталған ғылыми негіздегі эмпирикалық материалдарға сараптама жасау арқылы анықталды.
Зерттеу жұмысында осы кезге дейін өзінің ғылыми өзектілігін жоймай келе жатқан қазақ әліпбиін реформалауды тілге тән фонологиялық қағидаттармен үйлестіру қажеттігіне баса назар аудара отырып, тілді жаңғырту және тіл саясатын әзірлеу саласындағы фонетикалық зерттеулердің аса маңыздылығын атап көрсетеді. Сонымен қатар, ол көп тілді ортада фонетиканы сақтау туралы құнды түсініктер жиынына сараптама бере отырып, тіл мұрасын сақтаудағы қандастардың атқаратын ерекше рөлін айқын көрсетеді. Болашақта аталған социолингвистикалық факторлардың фонетикалық вариативтілікке әсерін егжей-тегжейлі зерделеп, іргелі толыққанды зерттеу жүргізіліп, тарихи түпнұсқалық фонетикалық құры-лымдарды қазіргі қазақ тіл білімі мен тіл саясатына да интеграциялау стратегияларын зерттеу қажеттілігі де туындайтыны айқын.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Сәуле Тәжібаева, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, Аударма теориясы мен практикасы кафедрасының профессоры

Гүлсара Қожахметова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD, Шет тілдерінің теориясы мен практикасы кафедрасының аға оқытушысы

Райма Ауесхан, Ca’Foscari университеті

PhD

Нұрмира Жұмай, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD, Аударма теориясы мен практикасы кафедрасының доценті м.а.

Айбарша Ислам, Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор, шет тілдер педагогикалық факультетінің деканы

Әдебиет

Akhanov K., 1965. Til bilimine kirispe [Introduction to Linguistics]. Almaty: Mektep. 592 p. [in Kazakh].

Baigazh А., 2024. Borrowed words in the oral speech of Mongolian Kazakhs. Turkic Studies Journal. Vol. 6. No 3. P. 159-174. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-3-159-174. [in Kazakh].

Bazylkhan B., 1991. Mongoliya kazaktarynyn tili [The language of Mongolian Kazakhs]. Ulaanbaatar-Olgii. 206 p. [in Kazakh].

Bazylkhan N., 2006. Mongoldyn kupiya shezhiresi (kone mongol tilindegi tupnuskalyk transcriptsiyasy, gylymi magynalyk audarmasy men tusindirmelerin korsetkishterin zhasagan N.Bazylkhan) [The secret chronicle of the Mongols (original transcription in ancient Mongolian language, scientific translation and explanations by N. Bazylkhan]. Seriya «Kazakstan tarihy turaly mongol derektemeleri», I tom. Almaty: Daik-Press. 400 p. [in Kazakh].

Baitursynuly A., 2006. Bes tomdyk shygarmalar zhinagy [Collection of works in five volumes]. ІV t. Almaty: Alash. 320 p. [in Kazakh].

Dossanova A.M., 2016. Etnikalyk kazaktardyn tildik integratsiyasy men beiimdelui [Linguistic integration and adaptation of ethnic Kazakhs]. Zhalpy red. Baskargan E.Suleimenova. Almaty: Kazak universiteti. 166 p. [in Kazakh].

Dosmukhameduly Kh., 1998. Tandamaly (Izbrannoe) [Selected]. Almaty: Ana tili. 384 р. [in Kazakh].

Zhunisbek A., 2018. Kazak til biliminin maseleleri [Problems of Kazakh language linguistics]. Almaty: Abzal-Ai. 368 p. [in Kazakh].

Karimov Kh.К., 1986. Kazak tili govorlaryndagy zhuan, zhinishke dauystylar saikestigi [Correspondence of hard and soft vowels in the dialects of the Kazakh language]. Kazak tili teoriyasy men tarihynyn maseleleri. Almaty: Gylym. P. 23-45. [in Kazakh].

Karigulova S.S., 2016. Täuelsız Qazaqstan respublikasynyñ damu tarihy. «Abai» aqparattyq portaly, 23.11.Kurmanbaiuly Sh., 2014. Кazak terminologiyasy: Zertteuler, okulyk, sozdik, bibliografiya [Kazakh terminology: Research, textbook, dictionary, bibliography] [Text]. Almaty: Sardar. 928 p.+16 additional pages. [in Kazakh].

Nakysbekov O., 1982. Kazak tilinin ontustik govorlar toby [Kazakh language, group of southern dialects]. Almaty: Gylym. 168 p. [in Kazakh].

Nazarbayev N.Ä., 1992. Alystağy ağaiyndarğa aq tılek tyñ. «Jaña ömır» gazetı, Bai ölke, 18-aqpan [Best wishes to distant brothers. "New Life" newspaper, Bai Olke, February 18], No 13 (4973). [in Kazakh].

Rassadin V.I., 2008. O kharaktere mongolsko-kazakhskih leksicheskih parallelei [O character of Mongolian-Kazakh lexical parallels]. Gumanitarny vektor. Seriya: Pedagogika, psikhologiya. No4. P. 61-62. [in Russian].

Sagidoldakyzy G., 2003. Poetikalyk fraseologimderdin etnomadeni mazmuny (kazak zhane mongol tilderinin materialdary boiynsha salystyrmaly zertteu) [Ethnocultural content of poetic idioms (comparative study of materials of Kazakh and Mongolian languages)]. Monograph. Almaty: Gylym. 248 p. [in Kazakh].

Sauranbayev N.T., 1955. Dialekty v sovremennom kazahskom yazyke [Dialect in modern Kazakh language] [Text]. Voprosy yazykoznanya. Moscow: Izdatelstvo Akademii nauk SSSR. No 5. P. 43-51. [in Russian].

Terminologiya maseleler, 2006. [Terminology issues]. 2 book. Astana, «ІС-Servis» JSC. 288 p. [in Kazakh].

Torekulov N. Şyğarmalarynyñ köp tomdyq jinağy [Collected Works in Multiple Volumes] [Text]. Almaty: Gylym. 288 p. [in Kazakh].

Auyeskhan R., 2022. An Overview of Mongolic-Kazakh Linguistic Relations with a Focus on the Kazakh Variety Spoken in Mongolia. Türkçe ve Moğolca Çalışmalari sempozyumu: Sir G. Clauson ve Talat Tekin’in Katkilari, Istanbul Universitesi. 28-29 Kasim 2022. Bildiler. (ed. M. Ölmez, T. Karaayak). Ankara: BilgeSu Yayıncılık. ISBN 978 605-2229590, https://iris.unive.it/handle/10278/5047001?mode=complete (accessed date 18.11.2023).

Holly B., Cynthia W., 2011. The Kazakhs of Western Mongolia: transnational migration from 1990–2008. Asian Ethnicity, 11:2. P. 209-228. DOI: 10.1080/14631361003779463

Finke P., 2004. Nomaden im Transformationsprozess. Kasachen in der post-sozialistischen Mongolei [Nomads in the transformation process. Kazakhs in post-socialist Mongolia] [Text]. Kölner ethnologische Studien: Vol 29. LIT Verlag Münster. 364 p. [in German].