Түркі халықтарының магиялық фольклорының жіктелу жолдары

Шакимашрип Ибраев; Асқар Тұрғанбаев

doi:10.32523/2664-5157-2024-2-192-205

Авторлар

Шакимашрип Ибраев Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті
Асқар Тұрғанбаев Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-2-192-205

Кілт сөздер:

түркі халықтары, магиялық фольклор, жанр, ғұрып, рәсім, синкретизм, бәдік, бақсы сарыны, тазару, тілеу

Аннотация

Түркі халықтарының магиялық фольклорының атқарған қызметі, прагматикалық аспектісі ерте замандардағы рух-иелерге, тылсым күш құдайларына жалбарыну, тілек айту, зұлым күштерді қуу, көшіру сияқты рәсімдеу әрекеттерімен байланысты. Рәсімдеу ғұрып (ритуал) түріндегі іс әрекеттермен, құрбандық берумен, магиялық іс-қимылдармен бірлікте атқарылған. Магиялық фольклордың орындалу үдерісі сөзбен, әрекетпен және әуенмен бірлікте, өзара байланыста жұмсалатын компоненттер жиынтығынан құралады. Бұл компоненттердің мазмұны ритуалдың синкреттік сипатымен, мифтік түсініктермен сабақтасып жатқан табиғатымен байланысты.
Магиялық ғұрыптың атқарылу тәртібі мен мазмұны социум тарапынан қабылданған, мінез-құлықтың бағытын белгілеген әрекеттер жүйесінен жинақталады: іс-әрекеттер жүйесі мен мақсаты ортақ әлеуметтік-психологиялық сипатқа ие. Магиялық ғұрып қалыптасқан тәртіппен, бұрыннан белгілі жүйемен атқарылады, әр атқарылған ғұрып бұрынғы нәтижені, қалыптасқан норманы қайта тірілту, жандандыру мақсатын көздейді. Бұл үдеріс социумның ортақ әлеуметтік психологиялық мінездемесінің қалыпты қызметіне ықпал етеді.
Мақалада салыстырмалы-ретроспективалы аспектіде саха, алтай, қазақ, татар, башқұрт халықтарының алғыс (алкыш, алгыһа), арбау (арбоо, дуа), бәдік, бақсы сарыны (кам, хам, ойуун) сияқты фольклорлық жанрларының функционалдық қызметі және құрылымдық компоненттері қарастырылады. Саха, алтай фольклорында ғұрыптың магиялық және мифтік мәні рух-иелерге қайрылу, шақыру, байланысқа шығу, өтініш жасау, шығарып салу сынды ұғымдармен және компоненттік бөліктермен бірлікте қызмет етеді. Ал қазақ, татар, башқұрт фольклорында бұл компоненттер қысқарған: ғұрыптық ситуациялардан тілек айту, алғыс, мадақтау, дуалау мәнді сөздер сақталып қалған. Жинақталған динамикалық әрекет көне ғұрыптық семиотика мәнін қайта жаңғыртады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Шакимашрип Ибраев, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор, бас ғылыми қызметкер, Түркология ғылыми-зерттеу институты

Асқар Тұрғанбаев, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

филология ғылымдарының кандидаты

Әдебиет

Abylqasymov B., 1993. Telqońyr. Qazaqtyń kóne nanym-senіmderіne qatysty ǵuryptyq folklory [Telkonur. Ritual folklore related to ancient Kazakh beliefs]. Almaty: Atamura-Qazaqstan. 160 p.[in Kazakh].

Adoneva S., 2018. Pragmatıka folklora [Pragmatics folklore]. Izd.2-e. S.-Petersburg: OOO «Izdatelstvo «Palmıra»; Moscow: OOO «Knıga po Trebovanııý». 335 p.[in Russian].

Amanbaeva G.N., 2016. Semıotıka dıskýrsy: konstanty ı peremennye [Semiotics discourses: constants and variables]. Mejdýnarodnyı jýrnal prıkladnyh ı fýndamentalnyh ıssledovanıı [International Journal of Applied and Fundamental Research.]. No 6 (chast 4). P. 780-783. URL: https:// applied-research.ru /ru/ article/view?id = 96-97. [in Russian].

Babalar sózі: Júztomdyq [The words of the ancestors: One hundred volumes], 2013. [Magııalyq folklore Magical folklore]. T. 93. Astana: Folıant. 432 p.[in Kazakh].

Baıbýrın A.K., 1990. Rıtýal: svoe ı chýjoe [Ritual: own and foreign]. Folklor ı etnografııa [Folklore and ethnography]. Problemy rekonstrýktsıı faktov tradıtsıonnoı kýltýry [The problem of reconstruction of facts of traditional culture]. Leningrad: Naýka. P. 3-16. [in Russian].

Bart R., 2019. Mıfologıı [Mythology]. 5-e ızd. Moscow: Akademıcheskıı prospect. 351 p. [in Russian].

Basılov V.N., 1984. Izbrannıkı dýhov [Chosen Spirits]. Moscow: Polıtızdat. 208 p. [in Russian].

Bashkort halyq ıjady, 1995. Iola folklory. Ófó. 223 p.[in Bashkir].Bogdanov K., 2015. Povsednevnost ı mıfologııa: ıssledovanııa po semıotıke folklornoı deıatelnostı [Everyday life and mythology: studies on the semiotics of folklore activity]. S.-Petersburg: Azbýka, Azbýka-Attıkýs. 416 p. [in Russian].

Enchıne E.V., Torýshev E.G., 2018. Obrıadovyı ı rıtýalnyı folklor altaıtsev v etnografıcheskom aspekte [Ritual and ritual folklore of the Altai people in the ethnographic aspect]. Sovremennaıa naýka: aktýalnye problemy teorıı ı praktıkı [Journal “Modern Science: Current Problems of Theory and Practice”]. Serııa: Poznanıe No 9, sentıabr. P.14-18. [in Russian].

Eremına V.I., 1991. Rıtýal ı folklore [Ritual and folklore]. Lenıngrad: Naýka. 207 p. [in Russian].

Zenkın S., 2019. Rolan Bart – teoretık ı praktık mıfologıı [Roland Barthes – theorist and practitioner of mythology].

Bart R. Mıfologıı, 5-e ızd. Moscow: Akademıcheskıı prospect. 351 p. [in Russian].

Ibraev Sh., 2021. Qazaqtyń ǵuryptyq folklory [Kazakh ritual folklore.]. Nur-Sultan: L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ. 254 p. [in Kazakh].

Katash S.S., 1979. Alkysh sos (blagopojelanıe) drevnıı janr altaıskogo folklore [Alkysh sos (good wishes) an ancient genre of Altai folklore]. Ýlagashevskıe chtenııa. Gorno-Altaısk, Vyp.1. P. 63-76. [in Russian].

Konýnov A.A., 2019. Sovremennoe sostoıanıe obrıadovogo folklora altaıtsev (na materıale polevyh rabot), 2017 g. [The current state of ritual folklore of the Altai people (based on field work)]. Úlken Altaı álemі – Mır Bolshogo Altaıa – World of Great Altay. 5(3). P. 323-336. [in Russian].

Levı-Stross K., 1985. Strýktýrnaıa antropologııa [Structural anthropology.]. Moscow: Naýka. 536 p. [in Russian].Manchıkın N.A., 2015. Zagovorno-zaklınatelnaıa tradıtsııa kyrgyzov [Conspiratorial tradition of the Kyrgyz]. Izvestııa výzov Kyrgyzstana [News of universities of Kyrgyzstan]. No 34. Bıshkek. P. 116-117. [in Russian].

Meletınskıı E., 2018. Poetıka mıfa [Poetics of myth]. S.-Petersburg: Azbýka, Azbýka-Attıkýs. 480 p. [in Russian].Mıfy narodov mıra [Myths of the peoples of the world], 1987. Entsıklopedııa v dvýh tomah [Encyclopedia in two volumes]. Vtoroe ızdanıe. Tom 1. Moscow: Sovetskaıa entsıklopedııa. 671 p. [in Russian].

Ostın Dj.L., 1999. Izbrannoe (sbornık) [Favorites (collection)]. Moscow: «Ideıa-Press, Dom ıntellektýalnoı knıgı». 332 p. [in Russian].

Sarımsakov B., 1986. Ýzbek marosım folklory. Tashkent. [in Uzbek]. Sovremennyı tolkovyı slovar rýsskogo ıazyka [Modern explanatory dictionary of the Russian language], 2001. S.-Petersburg: Norınt. 960 p. [in Russian].

Sýltangaraeva R.A., 2019. Bashkırskıı folklor: semantıka, fýnktsıı ı tradıtsıı [Bashkir folklore: semantics, functions and traditions:]: Tom 2: Kalendarnyı folklor: mır ı rıtýal [Volume 2: Calendar folklore: world and ritual]. Ýfa: GAÝN RB «Bashkırskaıa entsıklopedııa». 296 p. [in Russian].

Sýltangaraeva R.A., 2014. Magıcheskıı folklor Bashkır: spetsıfıka ı mıforıtýalnye osobennostı repertýara [Magical folklore of the Bashkirs: specificity and mythological and ritual features of the repertoire]. Vestnık Chelıabınskogo gosýdprstvennogo ýnıversıteta [Bulletin of the Chelyabinsk State University]. No 26 (355). Fılologııa, Iskýsstvovedenıe. Vyp.93. P. 108-114. [in Russian].

Tatar halyk ıjaty, 1980. Iola һám ýen jyrlary. Kazan: Tatar kıt. náshr. 319 p. [in Tatar].

Haýstov D.S., 2020. Lektsıı po fılosofıı postmoderna [Lectures on postmodern philosophy]. Moscow: RIPOL klassık. 288 p. [in Russian].

Chochkına M.P., 2003. Janr blagopojelanııa–«alkysh cöc» [Genre of good wishes – “alkysh cöc”]. Altaıskıı detskıı folklore [Altai children’s folklore]. Naýchnoe ızdanıe VK.com:https:m vk.com.» wall-7525637. [in Russian].

Sheıkın Iý.I., 2003. Obrıadovoe ıntonırovanıe saha: alǵys ı osýohaı [Ritual intonation of the Sakha: algys and osuokhay]. Obrıadovaıa poezııa saha (ıakýtov) [Ritual poetry of the Sakha (Yakuts)]. Sost. N.A.Alekseev, P.E.Efremov, V.V.Illarıonorv. Novosıbırsk: Naýka. P. 58-114. [in Russian].

Ergıs G.Ý., 1974. Ocherkı po ıakýtskomý folklorý [Essays on Yakut folklore]. Moscow: Naýka. 402 p. [in Russian].