«Қазақ» сөзінің «Бабырнамадағы» семантикасы

Қуанышбек Кенжалин; Әділет Таңсықбай; Ләззат Еспекова

doi:10.32523/2664-5157-2024-4-90-115

Авторлар

Қуанышбек Кенжалин Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Әділет Таңсықбай Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Ләззат Еспекова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-4-90-115

Кілт сөздер:

қазақ, қазақлық, семантика, «Бабырнама», Бабыр, лексика, шағатай

Аннотация

Этноним – этникалық топтың өзін-өзі анықтауының маңызды элементі. Этнонимдер саяси, әлеуметтік және мәдени ортадағы өзгерістерді көрсететін күрделі семантикалық тарихқа ие болуы мүмкін. Бұл аспектіні зерттеу әртүрлі этникалық топтар арасындағы қарым-қатынастардың эволюциясын түсінуге және олардың өзара әрекеттесуіндегі үрдістерді анықтауға көмектеседі. Қазақ сөзі тіркелген орта ғасырлық жазба ескерткіштердің бірі – Захираддин Мұхаммед Бабырдың қаламынан шыққан «Vaqayi`» еңбегі. Бабыр – барлас тайпасынан шыққан танымал қолбасшы, саясаткер, жазушы, Ауғанстан мен Үндістан билеушісі, Бабыр әулеті империясының негізін қалаушы. «Бабырнама» деп ғылымда аталып жүрген жазбада қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Ауғанстан, Үндістан аумақтарында болған тарихи оқиғалар түркітілді автордың ой елегінен өтіп баяндалады. Бұл мақалада орта ғасырларда шағатай түрки тілінде жазылған өмірбаянда тіркелген қазақ, қазақлық, қазақана сөздерінің семантикасы, қолданылу сипаты қарастырылады. Тілдік талдау барысында тілдік, тарихи-мәдени контекске баса назар аударылған. Тілдік деректерді талдау нәтижесінде анықталған мағыналар: қазақ – «қазақ елі мен ұлт атауы», «батыл», «батыр», «барлаушы», «қарақшы»; қазақлық – «саяси тұрақсыздық кезінде билеушінің өз жұртымен түзге шыққандағы күйі, іс-әрекеттер кешені (әскери шапқыншылық, барымта, қарақшылық т.б.)», қазақана – «қарапайым». «Бабырнамада» қолданылған мағыналар қазақ ұлтының аталуына негіз болды деген пікір ұсынылады. Сондай-ақ, қазақ – қарақ – алаш лексемаларындағы тілдік байланыс қарастырылады. Авторлар Захираддин Мұхаммед Бабыр өз өмірбаянында қазақ сөзінің көпмағыналығын шебер қолданған деген қорытындыға келеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Қуанышбек Кенжалин, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD, қазақ тіл білімі кафедрасы доценті

Әділет Таңсықбай, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

қазақ тіл білімі кафедрасы докторанты

Ләззат Еспекова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының кандидаты, қазақ тіл білімі кафедрасы доценті

Әдебиет

Babur Z.M., 2023. Babyrnama. translated by I. Jemenei. Almaty: Daryn. 458 p. [in Kazakh].

Blagova G.F., 1970. Istoricheskie vzaimootnosheniya slov kazak i kazah [Historical relationship between the words Kazak and Kazakh]. Ethnonym. Moscow: Nauka. P. 134-159. [in Russian].

Blagova G.F., 1986. O yazykovoj situacii v timuridskom Maverannahre (rubezh XV-XVI vv.) [On the linguistic situation in Timurid Transoxiana (the turn of the 15th-16th centuries)]. Turcologica 1986: K vos’midesyatiletiyu akademika A.N. Kononova. P. 42-52. [in Russian].

Budagov L.Z., 1871. Sravnitel’nyj slovar’ turecko-tatarskih narechij so vklyucheniem upotrebitel’nejshih slov arabskih i persidskih [Comparative dictionary of Turkish-Tatar dialects with the inclusion of the most common Arabic and Persian words]. Saint-Petersburg.: AN, II. 415 p. [in Russian].

Dulat M.A., 2020. Tarikh-i Rashidi. translated by I. Jemenei. Almaty: Kazakh University. 367 p. [in Kazakh].

Dulatuly M., 2013. Shygarmalar zhinagy [A collection of works]. Almaty: Olke. 288 p. [in Kazakh].

Januzaq T., 2015. Qazaq aty qaidan shyqqan?. A. Baitursynuly atyndagy Til bilimi institutynyng «Tiltanym» zhurnaly [«Linguistics» magazine of the Institute of Linguistics named after A. Baitursynuly], 3. P. 27-33. [in Kazakh].

Zimanov S.Z., 2001. Qazaqtyng ata zangdary: qujattar, derekter jane zertteuler [Kazakh ancestral laws: documents, data and research]. Almaty: Jeti jargy. 220 p. [in Kazakh].

Ibragimov S.K., 1960. Once again about the term «Kazakh». Novye materialy po drevnej i srednevekovoj istorii Kazahstana [New materials on the ancient and medieval history of Kazakhstan]. AS QazSSR, 8. P. 66-71. [in Russian].

Kuchma V.V., 1984. «Strategikos» Onasandra i «Stretegikon Mavrikiya»: opyt sravnitel’noj harakteristiki [“Strategikos” Onasander and “Strategikon of Mauritius”: a comparative experience]. Vizantijskij vremennik [Byzantine temporary] 45 (70). P. 20-34. [in Russian].

Qaidar A., 2008. Qazaq qandai xalyq? [What kind of people are Kazakhs?]. Almaty: Dajk-Press. 652 p. [in Kazakh].

Qajymurat T., 2021. Qazaq tarihyndagy «tu», «bairaq», «jalau» ugymdary turaly [About the concept of «flag» in Kazakh history]. Arhiv habarshysy [Archive journal] No1-2. P. 35-43. [in Kazakh].

Qudayberdiuly Sh., 2018. Shygarmalary [Works]. Astana: Foliant, 2. 376 p. [in Kazakh].

Qydyrbaiev Q, 2016. «Qazaq» sozining magynasy qandai? (1245 jyly jaryq korgen qypshaq-arab sozdigining qolzhazbasy negizinde) [What is the meaning of the word «Qazaq»? (based on the manuscript of the Kypchak-Arabic dictionary published in 1245)] 11.06.2016. [Electronic resource]. Available at: https://www.muftiyat.kz/kk/articles/islam-and-society/2016-06-11/19453-aza-szn-mayinasyi-andaj-1245-zhyilyi-zharyi-krgen-/ (Accessed: 16.04.2024). [in Kazakh].

Levshin A.I., 1832. Opisanie kirgiz-kajsakskih ili kirgiz-kazach’ih ord i stepej [Description of the Kyrgyz-Kaysak or Kyrgyz-Cossack hordes and steppes]. S.-Petersburg: KKP, 2. 330 p. [in Russian].

Malov S.E., 1947. Mir Alisher Navoi v istorii tyurkskih literatur i yazykov Srednej i Central’noj Azii [The world of Alisher Navoi in the history of Turkic literatures and languages of Central and Central Asia]. Izvestiya AN SSR Otdelenie literatury i yazyka [AN SSR Department of Literature and Language journal] (6 (6). P. 474-480. [in Russian].

Mahmud ibn Vali, 1933. Bahr al-asror, manuscript IV AN AN UzSSR. No 1375. fol. 132a.

Navoi A., 1970. Sochineniya v desyati tomah. IX: Sobranie izbrannyh. Zhizneopisanie Sajida Hasana Ardashera. Zhizneopisanie Pahlavana Muhmammada. Perevod Sujimy Ganievoj [Works in ten volumes. IX: Meeting of the Elect. Biography of Sayyid Hasan Ardasher. Biography of Pakhlavan Muhammad. Translation by Suyima Ganieva]. Tashkent: Fan. 219 p. [in Russian].

Navoi A., 1972. Poemy. Perevod so starouzbekskogo [Poems. Translation from Old Uzbek]. Moscow: Hudozhestvennaya literatura. 828 p. [in Russian].

Navoij A., 1991. Mukammal asarlar tuplami. VII: Hairatul-abror [Collection of completed works. VII: Hairatul-abror]. Tashkent: Fan. 422 p. [in Chagatai].

Nurmagambetov A., 1994. Bes juz bes coz: soz torkini [Five hundred and five words: etymology]. Almaty: Rauan. 303 p. [in Kazakh].

Samoilovich A., 1927. O slove «kazak» [About the word “Kazak”]. Kazaks. S.-Petersburg. P. 5-16. [in Russian].

Samoilovich A.N., 2005. Tyurkskoe yazykoznanie. Filologiya. Runika [Turkic linguistics. Philology. Runic]. Comp. and resp. ed. G.F. Blagova, D.M. Nasilov. Moscow: Vostochnaya literatura. 1053 p. [in Russian].

Sbornik materialov otnosyashchihsya k istorii Zolotoj Ordy. II: Izv. iz persidskih sochinenij, sobrannye V.G. Tizengauzenom i obr. A.A. Romaskevichem i S.L. Volinym [Collection of materials related to the history of the Golden Horde. II: Extracted from Persian writings collected by V.G. Tizengauzen and processed by A.A. Romaskevich and S.L. Volin]. Moscow: Izd. AN SSSR. 308 p. [in Russian, Persian].

Sodiqov Q., 2022. Boburning til bilimi borasidagi qarashlariga bir boqish («Boburnoma» misolida) [An overview of Babur’s views on language education (in the example of «Baburnama»)]. Sharq mashali. P. 30-46. [in Uzbek].

Sultanova N.K., 1991. Leksikograficheskij pamyatnik, sozdannyj baburidami v Indii [Lexicographic monument created by the Baburids in India]. Uzbekistonda izhtimoij fanlar [Social sciences in Uzbekistan] No9. P. 39-42. [in Russian].

Syzdykova R.G., 1989. Yazyk «Jami`at-tauarih» Jalairi [Language «Jami`at-tawarih» by Jalairi]. Alma-ata: Nauka. 242 p. [in Russian].

Syzdyqova R., 2014. Sozder soileidі (sozderding qoldanylu tarihynan) [Words speak (from the history of the use of words)]. Almaty: El-shezhire. 411 p. [in Kazakh].

Tynyshpaev M., 1925. Materialy k istorii kirgiz-kazakskogo naroda [Materials on the history of the Qyrgyz-Qazaq people]. Tashkent: Vostochnoe Otdelenie Kirgizskogo Gosudarstvennogo Izdatel’stva. 70 p. [in Russian].

Fazilov E.F., 1983-1985. Alisher Navoij asarlari tili izohli lugati [An explanatory dictionary of Alisher Navoi’s works]. Tashkent: Fan, 1983. I. 1983. 656 p. II 644 p. 1984. III 624 p. IV. 1985. 636 p. [in Uzbek].

Abu-l-Fazl, 1973. The Akbarnama (English translation). translated from the Persian by H. Beveridge. Delhi: Rare books. 1200 p.

Akgül S., 2020. Bâbürnâme’nin Haydarâbâd nüshasinin transkripsiyonu ve söz dizimi incelemesi [Transcription and syntax analysis of the Hyderabad copy of Baburname]. Istanbul: Istanbul University. 1272 p. [in Turkish].

Beveridge A.S., 1902. Further Notes on the MSS. of the Turkī Text of Bābar’s Memoirs. The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. Cambridge University Press. P. 653-659.

Boeschoten H., 2022. A Dictionary of Early Middle Turkic. Leiden: Brill. 608 p.

Chorbaci E., 2012. Baburnamede sifatlar [Adjectives in Baburname]. Aydin. 347 p. [in Turkish].

Dale S.F., 2004. Garden of Eight Paradises Babur Culture of Empire in Central Asia Afghanistan & India 1483-1530. Leiden: Brill. 520 p.

Dale S.F., 2018. Babur Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483-1530. Cambridge: University Press. 262 p.

Doerfer G., 1967. Turkische und mongolische Elemente im Neupersischen: Turkische Elemente im Neupersischen [Turkish and Mongolian elements in New Persian: Turkish elements in New Persian]. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag. 670 p. [in German].

Dughlat M.H., 2004. Tarikh-i Rashidi. ed. By ‘Abbasquli Ghaffari Fard. Tehran: Written Heritage Publ. 211 + 859 p. [in Persian].

Fallon S.W., 1976. Urdu-English Dictionary. Gulberg-Lahore: Central Urdu Board. 1216 p.

Lee J.Y., 2013. The Socio-Political Phenomenon of Qazaqlïq in the Eurasian Steppe and the Formation of the Qazaq People. University of Toronto. 293 p.

Navoiy A., 1964-2024. Majolis un-Nafois. 169 p. [Electronic resource]. Available at: https://library.navoiy-uni.uz/files/navoiy_majolisun_nafois_lotin_ziyouz_com.pdf (Accessed: 16.04.2024). [in Chagatai].

Niẓām al-Dīn Aḥmad ibn Muḥammad Muqīm, 1936. The Tabaqāt-i-Akbarī of K̲h̲wājah Nizāmuddīn Ahmad (A history of India from the early musalman invasions to the thirty-eighth year of the reign of Akbar). Volume II. Translated by B. DE, M.A., I.C.S. (Retired). Calcuta: RASB. 840 p.

Ozturk K., 2021. Babur-namenin (61a-120a) varaklari arasindaki bolumun tematik achidan soz varliginin incelenmesi [Examining the thematic vocabulary of the section between the pages of Babur-name (61a-120a)]. Kocaeli. 649 p. [in Turkish].

Ramstedt G.J., 1905. Mogholica: Beitrage zur Kenntnis der Moghol-Sprache in Afghanistan [Mogholica: Contributions to the knowledge of the Moghol language in Afghanistan]. Helsinki: Druckerei der Finnischen Litteraturgesellschaft. 60 p. [in German].

Shakespear J., 1849. A dictionary Hindustani and English, English and Hindustani, latter being entirely new. London: J&H. Cox. 2414 p.

Subtelny M., 2007. Timurids in Transition: Turko-Persian Politics and Acculturation in Medieval Iran. Leiden: Brill. 411 p.

Thackston W.M., 1993. Zahiruddin Muhammad Babur Mirza. The Baburnama: Chaghatay Turkish text with Abdul-Rahim Khankhanan’s Persian translation, Turkish transcription, Persian edition and English translation by, Jr. Cambridge, Ma: Dept. of Near Eastern Languages and Civilizations, Harvard University. 904 p.

Thackston W.M., 1996. The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor / Translated, edited, and annotated by Wheeler M. New York: Oxford University press, 1996. 311 + 173 p. Unlu S., 2013.

Chagatay Turkchesi Sozlugu [Chagatai Turkish Dictionary]. Konya: Eğitim Yayınevi. 1314 p. [in Turkish].

Yucel B., 1995. Babur Divani. (Gramer-Metin-Sozliik-Tipkibasim). [Babur`s Divan (Grammar-Text-Dictionary-Typography)]. Ankara: Atatürk kültür dil ve tarih yüksek kurumu. 575 p. [in Turkish].