Семантические экспликации аффиксального словообразования  в памятнике «Ырк Бітіг»

Нурила Шаймердинова; Айгуль Диханбаева

doi:10.32523/2664-5157-2024-1-112-134

Авторлар

Нурила Шаймердинова Л.Н. Гумилев Еуразия ұлттық университеті
Айгуль Диханбаева Л.Н. Гумилев Еуразия ұлттық университеті https://orcid.org/0000-0002-7091-6327

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-1-112-134

Кілт сөздер:

аффиксті сөзжасам, «Ырқ Бітіг» ескерткіші, сөзжасамдық жұп, семантикалық талдау, сөз тудырушы түбір, туынды түбір, сөзжасамдық аффикс, сөзжасамдық мағына, уәждеме түрлері

Аннотация

Ерте орта ғасыр жазба ескерткіштерінің тілі графикалық, фонетикафонологиялық, лексикалық және морфологиялық салалар бойынша жеткілікті зерттелген. Дегенмен деривациялық ішкі жүйенің, әсіресе семантикалық аспектіде зерттелуі өте аз қамтылған. Ерте
орта ғасыр ескерткіштері тіліндегі деривациялық процестер сөзжасамдық мүмкіндіктердің
кең ауқымын қалыптастырады, олардың қатарынан күрделі түбірлер, сөзжасамдық жұптар және аффиксті сөзжасамдар айқын көрінеді. Мұның нақты дәлелі ретінде қағаз бетіне түскен бірегей руникалық жазба ескерткіш «Ырқ Бітігті» атауға болады. Мәтінге жүргізілген зерттеу барысында аффиксті сөзжасамда семантикалық қатынастар сөзжасамдық жұпта нақты көрініс
табатыны айқындалды. Сөз жасауға қатысатын сөзжасамдық жұпта сөз тудырушы түбір және сөз тудырушы аффикс бекітіліп, нәтижесінде жаңа сөз пайда болады, аффикстің сөз тудырушы мағынасы қарастырылады. Ең маңыздысы – сөз тудырушы түбір мен сөз тудырушы сөз арасындағы
семантикалық байланыстың анықталуы, бұл өз кезегінде тікелей, фразеологиялық байланысқан
және семантикалық тұрғыда кеңейген уәждеме түрлерін ашып көрсетеді. Мақалада ескерткіштегі сөз тудырушы, өнімді және өнімсіз белгісі бойынша жіктелген аффикстер корпусы зерттелген, олардың сөз тудырушы мағыналары аффикстердің жүйелі қызметі мен кейбірінің тарихи
мағыналарының сақталуы талданған. Сөзжасамдық жұптағы уәждемелік байланыстар әрқалай байқалады: оның ішінде тікелей уәждеме кең таралғаны болып танылады (көптеген өнімді және өнімсіз жұрнақтар үшін). -laɣ/-lӓg/-laq/-lӓk жұрнақтары арқылы есім сөздердің жасалуына
фразеологиялық байланысқан уәждеме тән. -lïγ/-lig/-luγ/-lüg/-lïq және -(а)q/-(ӓ)k/-ïq/-ik/-uq/-ük жұрнақтары арқылы есім сөздердің жасалуына уәждеменің үш түрі де тән екендігі анықталды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Нурила Шаймердинова, Л.Н. Гумилев Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор

Айгуль Диханбаева, Л.Н. Гумилев Еуразия ұлттық университеті

докторант

Әдебиет

Aidarov G., 1986. Kone turkі zhazba eskertkіshterіnіn tіlі [The language of ancient Turkic written monuments]. Almaty: Mektep. 182 p. [in Kazakh].

Batmanov I.A., 1959. Yazyk Eniseiskih pamyatnikov drevnetyurkskoj pis’mennosti [Language of the Yenisei monuments of ancient Turkic writing]. Frunze, AN Kirgizskoj SSR. 218 p. [in Russian].

Vinokur G.O., 1959. Zametki po russkomu slovoobrazovaniyu [Notes on Russian word formation]. Izbrannye raboty po russkomu yazyku [Selected works on the Russian language]. Moscow. P. 419-442. [in Russian].

Ganiev F.A., 1982. Obrazovanie slozhnyh slov v tatarskom yazyke [Formation of compound words in the Tatar language]. Moscow: Nauka. 150 p. [in Russian].

Ganiev F.A., 1985. Konversiya v tatarskom yazyke [Conversion in Tatar language]. Kazan’: Tatar. kn. izd-vo. 109 p. [in Russian].

Garipov T.M., 1959. Bashkirskoe imennoe slovoobrazovanie [Bashkir nominal word formation]. Ufa: BF AN SSSR. 223 p. [in Russian].

Garkavec A.N., 2022. Yrқ bіtіg. Drevnetyurkskaya runicheskaya kniga gadanij, X vek. Nabor, transkripciya, perevod, slovar’ [Yrқ bіtіg. Ancient Turkic runic book of fortune telling, 10th century. Typing, transcription, translation, dictionary]. Almaty: Baur. 5 p. [in Russian].

Drevnetyurkskij slovar’ [Ancient Turkic dictionary], 1969. Redaktory: V.M. Nadelyaev, D.M. Nasilov, E.R. Tenishev, A.M. Shcherbak [Editors: V.M. Nadelyaev, D.M. Nasilov, E.R. Tenishev, A.M. Shcherbak]. Leningrad: Izdatel’stvo «Nauka», Leningradskoe otdelenie. 715 p. [in Russian].

Ensegenuly T., 2012. Yrқ bіtіg: Turkі runa zhazuymen қagazga tusіrіlgen filosofiyalyq olender zhinagy [Yrқ bіtіg: A collection of philosophical poems written on paper with Turkic runic script]. Almaty: Toganaj T. [in Kazakh].

Esipova A.V., 2011. Tyurkskoe slovoobrazovanie kak yazykovaya sistema [Turkic word formation as a linguistic system]. Novosibirsk: Izd-vo Sibirskogo otd-niya Rossijskoj akad. nauk. 198 p. [in Russian].

Zhanalina L.K., 1993. Podgotovka uchitelya-bilingva v pedagogicheskom vuze [Training of a bilingual teacher at a pedagogical university]. Almaty: «Ana tіlі». 192 p. [in Russian].

Zhanalina L.K., 2011. Integrativnoe slovoobrazovanie [Integrative word formation]. Almaty: KazNPU im. Abaya. 492 p. [in Russian].

Zholdasbekov M., Karzhaubai S., 2006. Atlas Orhonskih pamyatnikov [Atlas of Orkhon monuments], per. s kaz. M. Zholdasbekova, K. Sartkozhauly, N. Shaimerdinovoi. Astana: Kultegin. 356 p. [in Russian].

Zhumabaeva A.A., 2021. Lingvokul’turologicheskaya kodifikaciya i interpretaciya pamyatnika «Yryk Bitig» [Gadatel’naya Kniga] [Linguocultural codification and interpretation of the monument «Yryk Bitig» Divinatory Book]. Almaty: KazNU im. al’-Farabi. [in Russian].

Zemskaya E.S., 1992. Slovoobrazovanie kak deyatel’nost’ [Word formation as an activity]. Moscow: Nauka. 220 p. [in Russian].

Zemskaya E.S., 1989. Slovoobrazovanie [Word formation]. Sovremennyj russkij yazyk: Ucheb. dlya filol. spec. un-tov. 2-e izd., ispr. i dop. [Modern Russian language: Textbook. for philol. specialist. univ. 2nd ed., rev. and additional]. Moscow: Vyssh. shk. P. 240-244. [in Russian].

Kaidar A.T., 1969. Razvitie sovremennogo ujgurskogo literaturnogo yazyka [Development of the modern Uyghur literary language]. Vol.1. Iss. 1. Alma-Ata: Nauka. 359 p. [in Russian].

Kerimov A.K., 2009. Slovoobrazovatel’nye affiksy v yazyke pamyatnikov tyurkoyazychnoj literatury XIV veka [Word-forming affixes in the language of monuments of Turkic literature of the 14th century]. Almaty. 154 p. [in Russian].

Kononov A.N., 1980. Grammatika yazyka tyurkskih runicheskih pis’mennyh pamyatnikov VII–IX vv [Grammar of the language of Turkic runic written monuments of 5–9 centuries]. Leningrad: Nauka. 255 p. [in Russian].

Kotvich V., 1962. Issledovanie po altajskim yazykam [Research on Altai languages]. Moscow: Izd-vo inostrannoj literatury. 371 p. [in Russian].

Kubryakova E.S., 2004. Yazyk i znanie: Na puti polucheniya znanij o yazyke: Chasti rechi s kognitivnoj tochki zreniya. Rol’ yazyka v poznanii mira. Ros. akademiya nauk. In-t yazykoznaniya [Language and knowledge: Towards acquiring knowledge about language: Parts of speech from a cognitive point of view. The role of language in understanding the world. Ros. Academy of Sciences. Institute of Linguistics]. Moscow: Yazyki slavyanskoj kul’tury. 560 p. [in Russian].

Lopatin V.V., 1970. Grammatika sovremennogo russkogo literaturnogo yazyka [Grammar of the modern Russian literary language]. Moscow. P. 37. [in Russian].

Lopatin V.V., Miloslavskij I.G., Shelyakin M.A., 1989. Sovremennyj russkij yazyk. Teoreticheskij kurs. Slovoobrazovanie. Morfologiya [Modern Russian language. Theoretical course. Word formation. Morphology]. Moscow: Russkij yazyk. 261 p. [in Russian].

Malov S.E., 1951. Pamyatniki drevnetyurkskoj pis’mennosti. Teksty i issledovaniya [Monuments of ancient Turkic writing. Texts and studies]. Moscow-Leningrad: Izdatel’stvo Akademii nauk SSSR. 455 p. [in Russian].

Nadzhip E.N., 1960. Sovremennyj ujgurskij yazyk [Modern Uyghur language]. Moscow: Izdvo vost. lit. 133 p. [in Russian].

Oralbaj N., 2002. Qazaq tіlіnіn sozzhasamy [Word formation of Kazakh language]. Almaty. 190 p. [in Kazakh].

Ramstedt G.I., 1957. Vvedenie v altajskoe yazykoznanie. Per. s nem [Introduction to Altai linguistics. Transl. from germ.]. Moscow. 254 p. [in Russian].

Sevortyan E.V., 1962. Affiksy glagoloobrazovaniya v azerbajdzhanskom yazyke: Opyt sravnitel’nogo issledovaniya [Verb-forming affixes in the Azerbaijani language: Experience of comparative research]. Moscow: Nauka. 643 p. [in Russian].

Sevortyan E.V., 1966. Affiksy imennogo slovoobrazovaniya v azerbajdzhanskom yazyke: Opyt sravnitel’nogo issledovaniya [Affixes of nominal word formation in the Azerbaijani language: Experience of comparative research]. Moscow: Izd-vo vost.lit. 437 p. [in Russian].

Serebrennikov B.A., Gadzhieva N.Z., 1986. Sravnitel’no-istoricheskaya grammatika tyurkskih yazykov. Izdanie 2-e ispravlennoe i dopolnennoe [Comparative-historical grammar of the Turkic languages. 2nd edition corrected and expanded]. Moscow: «Nauka». 301 p. [in Russian].

Serebrennikov B.A., Gadzhieva N.Z., 1986. Sravnitel’no-istoricheskaya grammatika tyurkskih yazykov. Sintaksis [Comparative-historical grammar of the Turkic languages. Syntax]. Moscow: «Nauka». 286 p. [in Russian].

Stebleva I.V., 1984. Drevnyaya tyurkoyazychnaya literatura [Ancient Turkic literature]. Istoriya vsemirnoj literatury. V 9 tomah, t. 2. [History of world literature. In 9 volumes, vol. 2]. Moscow: Nauka. P. 196-204. [in Russian].

Uluhanov I.S., 1980. Russkaya grammatika [Russian grammar]. Moscow. P. 132-133. [in Russian].

Uluhanov I.S., 2012. Slovoobrazovanie. Morfonologiya. Leksikologiya [Word formation. Morphonology. Lexicology]. Moscow: Logos. 600 p. [in Russian].

Habichev M.A., 1971. Karachaevo-balkarskoe imennoe slovoobrazovanie: (Opyt sravnitel’no-istoricheskogo izucheniya) [Karachay-Balkar nominal word formation: (Experience of comparative historical study)]. Cherkessk: Stavrop. kn. izd-vo, Karachaevo-Cherkes. otd-nie. 302 p. [in Russian].

Shaimerdinova N.G., Sandybaeva A.T., 2016. Derivacionnye processy v kazahskom yazyke skvoz’ prizmu slovoobrazovatel’nogo gnezda [Derivational processes in the Kazakh language through the prism of word-formation nest]. Yazyk i mirovaya kul’tura: vzglyad molodyh issledovatelej [Language and world culture: the view of young researchers]. Vol. Part 1. 234 p. [in Russian].

Shaimerdinova N.G., 2022. Kornevaya morfema v drevnetyurkskom yazyke [Root morpheme in ancient Turkic language]. Turkic Studies Journal, 4(1). P. 95–108. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-1-95-108 [in Russian].

Yanceneckaya M.N., 1979. Semanticheskie voprosy teorii slovoobrazovaniya [Semantic issues of the theory of word formation]. Tomsk: Izd-vo Tomskogo un-ta. 242 p. [in Russian].

Arlotto A. Thomas, 1970-1971. Old Turkic Oracle Books. Monumenta Serica XXIX. P. 685-696.

Bozok E., 2022. Eski Türkçe Fal Metinlerinde Alkiş Ve Kargiş Söylemleri. Milli Folklor, vol. 17, no. 133. P. 71-78. [in Turkish].

Clauson Sir G., 1961. Notes on Irk Bitig. Ural-Altaishche Yahrbüher XXXIII, 3-4. P. 218-225.

Erdal M., 1977. Irk Bitig Üzerine Yeni Notlar [New Notes on Irk Bitig]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten [Turkish Language Research Yearbook Belleten]. Ankara. P. 63-100. [in Turkish].

Erdal M., 2004. A Grammar of Old Turkic. Leiden Brill. 583 p. Ergin M., 2009. Türk Dil Bilgisi [Turkish Grammar]. İstanbul: Bayrak. 435 p. [in Turkish].https://dsal.uchicago.edu/cgibin/app/hayyim_query.py?qs=&searchhws=yes&matchtype=exact Accessed at: 14.01.2024)

Orkun H.N., 1939. Irk Bitiğ. Orkun H.N. Eski Türk Yazıtları [Ancient Turkish Inscriptions], II. Ankara: TDK. P. 63-103. [in Turkish].

Shaimerdinova N.G., 2022. The word-formation potential of affixes in the ancient Turkic runic texts // Turkic Studies Journal. Vol. 4. No3. P. 118-127. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-118-127

Tekin T., 1993. Irk Bitig: (the book of omens). Wiesbaden: Harrassowitz. 135 p.Thomsen V., 1912. Dr. M.A. Stein’s Manuscripts in Turkish “Runic” Script from Miran and Tun-Huang. Journal of the Royal Asiatic Society. P. 181-227.