Түркі халықтары ынтымақтастығы кейбір мәселелерінің  Түркия деректері мен тарихнамасындағы көрінісі (ХІХ ғ. соңы  – ХХ ғ. бірінші ширегі)

Мырзахан Эгамбердиев; Айман Азмуханова

doi:10.32523/2664-5157-2023-3-72-91

Авторлар

Мырзахан Эгамбердиев Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Айман Азмуханова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразиялық Ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-3-72-91

Кілт сөздер:

Түркия, Османлы, Ресей империясы, деректер, тарихнама, түркі халықтары, ынтымақтастық.

Аннотация

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың бірінші ширегі түркі халықтары үшін қиын-қыстау кезең болды: патшалық Ресейдің рухани отарлау саясаты белең алды, жәдидшілдік әрекеті мен түрікшілдік қозғалысы өрістей түсті, түркі халықтары осы идеялардың шеңберінде ынтымағын арттырды, Ресейдің тұтас империялық саясаты өзгеріп, қатарынан екі революциялық науқан өтті, большевиктердің атеистік және ашаршылық пен қуғын-сүргін саясаты жүзеге асырылды. Бұл кезең отандық авторлар тарапынан жанжақты зерттеліп, оның «ақтаңдақ» беттері ашылып келеді. Дегенмен
аталған тарихи кезең бауырлас ел болып табылатын Түркия деректері мен тарихнамасында әлі зерделеніп үлгерген жоқ. Хронологиялық шеңбер
ретінде таңдалған кезеңге байланысты түркиялық деректердің басым бөлігі Түркия Республикасы Премьер-министрі мұрағат қорларында, Османлы
мемлекетінің кеңсесінде, Анкара қаласындағы Ұлттық кітапхананың сирек қорларында шоғырланған. Түркі халықтарының өзара ынтымақтастығы мәселелеріне қатысты зерттеулер мен тарихнамалық негіз екі кезең бойынша қарастырылып, түркиялық ғалымдардың еңбектері кеңінен пайдаланылды.
Мақаланың негізгі мақсаты – ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың бірінші ширегінде түркі халықтарының өзара ынтымақтастығын түркиялық деректер мен тарихнамасында кешенді түрде саралау. Қойылған
мақсатқа қол жеткізу үшін түркиялық деректер мен мұрағат қорларында сақталған материалдарды салыстырмалы әдіспен сұрыптау және Түркия
тарихнамасында қалам тартылған жәдидшілдік, түрікшілдік пен ислам, мұсылмандық мәселелері, ұлттық бірегейлік және саяси-мәдени күрес тақырыптары тарихилық ұстаным негізінде зерделенді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Мырзахан Эгамбердиев, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор (доцент)

Айман Азмуханова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразиялық Ұлттық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор (доцент)

Әдебиет

Ibragimov M., 2005. Religioznoe obnovlenie v turkskom mire (1850 - 1917) [Religious renewal in the Turkic world (1850 - 1917)]: translation from turkish. Marash Ibragim. Kazan: Iman. 200 p. [in Russian].

Liven D., 1999. Russkaya, imperskaya i sovetskaya identichnost. Evropeiskii opyt i prepodavaniye istorii v postsovetskoi Rossii [Russian, Imperial and Soviet Identity. The European Experience and History Teaching in Post-Soviet Russia]. Moscow. 299 p. [in Russian].

Litvinov М.М., 1938. V borbe za mir [In the struggle for peace]. Moscow: Partizdat TsK VKP(B). 196 p. [in Russian].

Akçora Y., 1978. Türkçülük. Türkçülüğün Tarihi Gelişimi [Turkism. Historical Development of Turkism]. İstanbul: Özdemir Basımevi. 253 p. [in Turkish].

Akçuraoğlu Y., 1909. Rusya’da Sâkin Türklerin Hayât-ı Medeniye, Fikriye ve Siyasiyelerine Dair, Sırât-ı Müstakîm [On the Life, Civilisation, Intellectuality and Politics of Turks Residing in Russia, Sırât-ı Müstakîm], II.39. P. 201-204. [in Turkish].

Akçuraoğlu Y., 1906. Meşrutiyet-i Avamiye ve Müsülmanlar [Constitutionalism and Muslims]. Sayı 34 (8 Fivral). «Kazan Muhbiri». P. 2-3. [in Turkish].

Akçuraoğlu Y., 1915. Rusya’da Sâkin Müslümanların Mahalle ve Müftülük Teşkilatı: Bu Teşkilatı Islahata Dair Arzu ve Teşebbüsler [The Municipality and Muftiate Organisation of the Muslims Residing in Russia: Desires and Attempts to Reform this Organisation]. Türk Yurdu. IX.1 (10 Eylül 1331). P. 2752-2756. [in Turkish].

Akın R., 2002. Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılma devri ve Türkçülük hareketi, 1908-1918 [The disintegration period of the Ottoman Empire and the Turkism movement, 1908-1918]. Ankara: Der Yayınları. 320 p. [in Turkish].

Andican A. Ahat, 2009. Osmanlı’dan günümüze Türkiye ve Orta Asya [Turkey and Central Asia from the Ottoman Empire to the present]. İstanbul: Doğan Kitap. 625 p. [in Turkish].

Aydemir Ş.S., 2019. Enver Paşa (Cilt 3) Makedonya’dan Ortaasya’ya [Enver Pasha (Volume 3) From Macedonia to Central Asia]. İstanbul: Remzi kitabevi. 672 p. [in Turkish].

Bademci A., 2019. Kendi Arşiv Belgelerine Göre 1917-1934 Türkistan Milli İstiklal Hareketi [Turkestan National Independence Movement 1917-1934 According to Own Archive Documents]. Ankara: Kamer Yayınları. 493 p. [in Turkish].

Baysun A.R., 2006. Türkistan İstiklal Hareketleri ve Enver Paşa [Turkistan Independence Movements and Enver Pasha]. İstanbul: Doğu kitaphanesi. 222 p. [in Turkish].

Bigiev M.C., 1906. Umum Rusya Müsülmanlarının 3’nçi Resmî Nedveleri, Kazan [3rd Official Nedva of the All-Russian Muslims]. Kazan. 243 p. [in Turkish].

Bozkurt G.S., 2008. 1905-1907 Yillari Rusya Muslumanlarinin Siyasi Kimlik Arayisi [The Search for Political Identity of Russian Muslims in 1905-1907]. İstanbul: Doğu Kütüphanesi. 478 p. [in Turkish].

Çokayoğlu M.Y., 1972. Eşinin Ağzından Mustafa Çokayoğlu [Mustafa Çokayoğlu by His Wife]. İstanbul: Yaş Türkistan yayını. 166 p. [in Turkish].

Çokayoğlu M., 1927. Türkistan Meselesi «Yeni Türkistan» dergisi [Turkestan Issue “Yeni Turkestan”: magazine]. İstanbul. 8 p. [in Turkish].

Darga M., 2007. Mehmet Emin Efendi İstanbul’dan Asya-yı Vusta’ya Seyahat [Mehmet Emin Efendi Travelling from Istanbul to Asia Vusta]. İstanbul. 197 p. [in Turkish].

Devlet N., 1987. Dünyada Türklük araştırmaları ve Türkiye [Turkish studies in the world and Turkey]. İstanbul: Fatih Yay.134 p. [in Turkish].

Devlet N., 1987. Dünyada Türklük araştırmaları ve Türkiye [Turkish studies in the world and Turkey]. İstanbul: Fatih Yay. 134 p. [in Turkish].

Ergin M., 1964. Dede Qurqut Kitabi [Dede Qurqut Book]. Ankara: Ankara Üniversitesi basımevi. 217 p. [in Turkish].

Erşanin S., 2007. Türkistan’da İslam ve Müslümanlar [Islam and Muslims in Turkestan]. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 344 p. [in Turkish].

Gaspıralı İ., 1906. Üçüncü Şûrâ-yı İslam [Third Shura-Islam]. Tercüman Gazetesi (18 Avgust). P. 1-2. [in Turkish].

Gökalp Z., 2019. Türkçülüğün Esasları [The Principles of Turkism]. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları. 182 p. [in Turkish].

Hayit B., 1962. Komünist Emperyalizmi Karşısında Türkistan [Turkestan in the Face of Communist Imperialism]. İstanbul: Toprak Dergisi Yayınları. 36 p. [in Turkish].

Hayit B., 1975. Türkistan Rusya ile Çin Arasında [Turkestan between Russia and China]. İstanbul: Otağ yayınları. 437 p. [in Turkish].

İbrahim A., Ertuğrul Ö.p, 2003. Âlemi-i İslâm ve Japonya’da islâmiyet’in yayılması – Türkistan, Sibirya, Moğolistan, Mançurya, Japonya, Kore, Çin, Singapur, Uzak Hind adaları, Hindistan, Arabistan, Dâru’l-Hilafe [The spread of Islam in the Islamic world and Japan - Turkestan, Siberia, Mongolia, Manchuria, Japan, Korea, China, Singapore, Far Hind islands, India, Arabia, Dâru’l-Hilafah]. İstanbul: İşaret. 1288 p. [in Turkish].

Kazakbalası G.C., 1980. Göçten Sonra [After the Migration]. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı. 320 p. [in Turkish].

Kırımlı H., 2016. Kırım’daki Kırım Tatar ( Türk İslam ) Mimarı Yadıgarları [Crimean Tatar (Turkish-Islamic) architects in Crimea]. İstanbul:Başbakanlık yurt dışı türkler. 880 p. [in Turkish].

Kurat A.N., 2014. Rusya Tarihi. Başlangıcından 1911’ye Kadar [History of Russia. From the Beginning to 1911]. İstanbul: Türk Tarih Kurumu. 537 p. [in Turkish].

Lewis Bernard, 2016. İslam ve Batı [Islam and the West]. Ankara: Akılçelen Yayınları. [in Turkish].

Maksudi S., 1934. Orta Asya Türk Devletler [Central Asian Turkish States]. Ankara: 352 p. Türk Tarihinin Anahatları Serisi. 50 p. [in Turkish].

Mardjani S., 1864. Ğurfetü’l-havâkînli ‘urfeti’l-havâkîn. Kazan. 36 p. [in Turkish].

Rızaeddin F., 1917. Şeyh Cemaleddin, Şûrâ, X.24 (Dikabr). P. 513-517. [in Turkish].

Rızaeddin F., 1907. İslamlar Hakkında Hükûmet Tedbirleri [Government Measures against Muslims]. Orenburg. 245 p. [in Turkish].

Sabyrgalieva N.B., 2022. Confessional policy of the Russian Empire in the western part of Kazakhstan (mid XIX – early XX centuries). Turkic Studies Journal. 2 (Vol. 4). P. 86-95. DOI: http://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-86-95

Sarınay Y. 2005 Belgelerle Osmanlı-Türkistan İlişkileri (XVI-XX. Yüzyıllar) [Ottoman-Turkistan Relations with Documents (XVI-XXth Centuries)]. T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Ankara. 277 p. [in Turkish].

Sefercioğlu N., 2005. Tanıdığım Ünlü Türkçüler [Famous Turkicists I Know]. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 312 p. [in Turkish].

Taneri A., 1983. Türk Kavramının Gelişmesi [Development of the Turkish Concept]. Ankara: Ankara Üniversitesi. 262 p. [in Turkish].

Taneri A., 1993. Türk Devletler Geleneği. Dün-Bugün [Turkish State Tradition. Yesterday and Today]. İstanbul: Milli Eğitim bakanlığı Yayınları. 464 p. [in Turkish].

Togan Z.V., 1981. Tarihte Usul [Method in History]. İstanbul: Enderun yayınları. 350 p. [in Turkish].

Türkiye Cumhuriyeti Devletinin Kuruluş ve Gelişmesine Hizmeti Geçen Türk Dünyası Aydınları Sempozyumu bildirileri: 23-26 Mayıs, 1996 [Proceedings of the Symposium on the Intellectuals of the Turkic World Who Served the Establishment and Development of the Republic of Turkey: 23-26 May, 1996]. Erciyes Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Merkezi. 614 p. ISBN 10: 9758013289. [in Turkish].

Üstel F., 2010. Türk Ocakları (1912-1931): İmparatorluktan Ulus-Devlete Türk Milliyetçiliği [Turkish Hearths (1912-1931): Turkish Nationalism from Empire to Nation-State]. İstanbul: Karton Kapak. 422 p. [in Turkish].