Көне ұйғыр әліпбиінің жазба ескерткіштерде қолданылу ерекшеліктері

Талғат Молдабай

doi:10.32523/2664-5157-2021-4-44-51

Авторлар

Талғат Молдабай Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-4-44-51

Кілт сөздер:

жазу, көне ұйғыр әліпбиі, Ұйғыр қағанаты, жазба ескерткіштер, мәдениет, Шығыс Түркістан, Тұрфан

Аннотация

Көне ұйғыр жазуының дала көшпенділері мәдениетіндегі орны ерекше. Ежелгі

ұйғыр жазуы соғды жазуы негізінде пайда болғанын (дәлірек айтқанда: бейімделген) білеміз.

Соған қарамастан бұл жазу Ұлы дала елінде ұзақ жылдар қызмет етіп, көне ұйғыр әдеби тілінің қалыптасуында маңызды рөл ойнады. Ендеше, бұл жазу – дала көшпенділері мәдениетінің ажырамас бір бөлігі.

Шығыс Түркістаннан табылған ескі ұйғыр жазулары көне түркі руникалық жазулы ескерткіштер табылуынан кейінгі әлем ғалымдарының жіті назарын аударған құбылыстарының бірі.

Осы табылған көне ұйғыр жазбаларының жанрлық жағынан алуан түрлілігі, жазу графемаларының өзіндік ерекшеліктері осы зерттеудің басты мақсаты болмақ. Автор бұл ерекшеліктер мен мазмұндық түрліліктерді жүйелеп, жазу ерекшеліктерін талдап, топтастырады. Осылайша көне ұйғыр жазуының өзіндік ерекшеліктері негізінде дала көшпенділері мәдениетіндегі қызметін анықтап, әлем мәдениетіндегі орнын айқындауға өз үлесімізді қосуға тырыстық.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Талғат Молдабай, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

Ph.D., түркітану кафедрасының доценті

Әдебиет

Taşağıl A. Uygurlar. Genel Türk Tarihi. T.1. Ankara, 2002. 716 p. [in Turkish].

Joldasbekov M., Sartqojauly Q. Orhon eskertkіshterіnіn tolyq atlasy [Full atlas of Orkhon monuments]. Astana, Kultegіn, 2005. 359 p. [in Kazakh].

Amanjolov K.R. Turkі halyqtarynyn tarihy [History of the Turkic peoples]. Almaty, Bіlіm, 2005. 304 p. [in Kazakh].

Çandarlıoğlu G. Uygur Devletleri Tarihi ve Kültürü. Genel Türk Tarihi 2. Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002. 318 p. [in Turkish].

Grousset R. Bozkır İmparatorluğu (Çeviren: Reşat Üzmen). İstanbul, Ötüken Neşriyat, 1980. 518 p. [in Turkish].

Tugusheva L. Drevneuigurskii yazyk [The ancient Turkic language]. In: Yazyki Mira. Turkskie yazyki [The languages of the world. Turkic languages]. Moscow, İndrik, 1997. P. 52-61. [in Russian].

Schamiloglu U. Türk yazi dillerinin tarihi dönemleri: yeni bir bakiș. In: «Turkі orkenietі: tup tamyrynan qazіrgі zamanga deiіn» atty VIII halyqaralyq turkologiya kongresі jinagy [Historical periods of Turkish written languages: a new perspective. In: Proceedings of the VIII International Congress of Turkology «Turkic Civilization: from the Roots to the Present»]. Turkіstan, Stambul, 2019. P. 1-10. [in Turkish].

Muller F. Ein iranisches Sparchdenkmal aus der nordlichen Mongolei. In: SBAW, phil.-hist. Cl. XXVII, 1909. P. 712-730.

Gauthiot R. De l’alphabet sogdien. In: JA. 10 serie, XVII, 1911. P. 71-90.

Von Le Coq A. Türkische Manichaica aus Chotscho I-III. Anhang, 1911. P. 109-113.

Sherbak A.M. Turkskaya runika. Proishojdenie drevneishei pismennosti trok, granisy eyo rasprostraneniya i osobennosti ispolzovaniya [Turkic rune. The origin of the ancient writing of the Turks, the boundaries of its distribution and features of use]. Saint-Petersburg, «Nauka», 2001. 148 p. [in Russian].

Von Gabain А. Altturkische Grammatik. Wiesbaden, 1974. 398 p.

Bartold V.V. Rabota po istorii i filologii turkskih i mongolskih narodov. Tom V [The work on the history and philology of the Turkic and Mongolian peoples. Volume V.]. Moscow, Nauka, 1968. 759 p. [in Russian].

Babayarov G., Asanov E. Coins of Tokharistan with old turkic titles. In: Turkic Studies Journal. No2. Nur-Sultan, L.N.Gumilyov Eurasian National University, 2020. P. 7-26.

Von Gabain А. Altturkisches Schrifttum. In: Sitzungberichte der deutschen Akademic der Wissenschaften zu berlin, phil-hist. KI., Jg., 1948. ntIII, 1950. P. 3-13.

Radloff W. Däs Kudatku Bilik des Jusuf Chass-Hadschib aus Bälasagun. T.I. Der Text in Trans¬cription hrsg. Von Dr.W.Radloff. Saint.–Petersburg, 1891, I, XCIII. P. 241-294.

Kotwicz W. Quelques donnees novelles sur les relations entre les Mongols et les Ouigours. In: Rocznik Orjentalistyczny II. 1925. 244 p.

Pelliot P. Les systems d’ecriture en usage chez les anciens Mongols. In: Asia Major II. 1925. P. 287-289.

Clauson G. Turkish and Mongolian studies. London, 1962. 100 p.

Sims-Williams N. The Sogdian sound-system and the origins of the Uyghur script. In: JA. CCLXIX, 1-2, 1981. P. 347-360.

Tezcan S. En Eski Türk Dili ve Yazını. In: Bilim Kültür ve Öğretim Dili Olarak Türkçe. Ankara, TTK, 1978. P. 271-323. [in Turkish].

Orkun H.N. Eski Türk Yazıtları II. İstanbul, TDK, 1938. 218 p. [in Turkish].

Kyzlasov İ. Sovremennye osnovy turkskoi runologii [The modern foundations of the Turkic runology]. In: Turkıc Studıes Journal. No2 (2). Nur-Sultan, L.N.Gumilyov Eurasian National University, 2020. P. 6-14. [in Russian].

Tugusheva L. Early Medieval Uighur Records from East Turkestan. In: Manuscripta Orientalia. International Journal for Oriental Manuscript Research. Vol. 2. No 3, September, 1996. P. 8-15.

Özönder Barutçu F.S. Eski Türklerde Dil ve Edebiyat, Türkler. C.3. Ankara, Yeni Türkiye Yay., 2002. 501 p. [in Turkish].

Tekin Ş. Uygurca Metinler II. Maytrısimit. Ankara, Atatürk Üniversitesi Yayınları, 1976. 1283 p. [in Turkish].

Arat R.R. Eski Türk Şiiri. Ankara, TTK, 1965. 506 p. [in Turkish].