Семантика слова «тәте» и других родственных терминов
Просмотры: 1390 / Загрузок PDF: 5327
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-85-102Ключевые слова:
термины родства, тәте, әке, әже, апа, этимология, семантика слов, тюркские языки; казахский язык, говорыАннотация
Изменение исходного значения слова является характерным для языка явлением.
В казахском языке слово может употребляться в нескольких значениях. Вполне возможно,
что определенное слово может иметь переносное значение в говорах или в образцах устной
литературы. Примером этого служит литературное слово тәте, которое употребляется в говорах
в производном или первоначальном смысле. Слово тәте в литературном языке употребляется
при обращении к старшим по возрасту родственникам женского пола. А его противоположное
значение как «әке; көке; аға», употребляемое по отношению к мужчинам, имеет диалектный
характер. Такое употребление наблюдается в более ранних произведениях, например, в письме
к брату Халиолле Абай использовал слово тәте в значении «әке». Если рассматривать раннее
употребление термина родства тәте, то можно увидеть, что данное слово используется по
отношению к родственникам со стороны отца не только в южных регионах, но и в некоторых
районах запада, востока и даже севера. Не случайно термин родства тәте употребляется на
такой обширной территории в значении, отличном от литературного языка, следовательно,
этому должно быть объяснение. В древнетюркских памятниках слово тәте употребляется в
значении «әке, ата». В статье исследуются причины и основания использования слова тәте
в казахском языке при обращении к мужчине, анализируется область его использования и
происхождение.
Скачивания
Литература
Abai shygarmalarynyñ bir tomdyq tolyq zhinagy 1961 [A complete collection of Abay’s works in one volume]. Almaty: Qazaqtyñ memlekettik korkem adebiet baspasy, 696 p. [in Kazakh].
Alihan Bokeihan shygarmalary, 2016. [Works by Alikhan Bukeikhan]. Astana: Saryarqa baspasy. 520 p. [in Kazakh].
Borovkov A., 1963. Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vekov [Vocabulary of the Central Asian tefsir of the XII-XIII centuries]. Moscow: İzdatelstvo vostochnoi literatury. 368 p. [in Russian].
Burykin A., 2001. Problemy semanticheskoi rekonstruksii terminov rodstva v altaiskih iazykah i perspektivy rekonstruksii obshealtaiskoi sistemy terminov rodstva [Problems of semantic reconstruction of kinship terms in the Altai languages and prospects of reconstruction of the All-Altai system of kinship terms]. In: Algebra rodstva, 7. Saint Petersburg. P. 136-172. [in Russian].
Garkaves O., 2000. Urumski slovnik [Urum Dictionary]. Alma-Ata: Baur. 632 p. [in Russian].
Dosqaraev J., 1959. Qazaq tilindegı ui, tam degen sozder turaly [About the words «Ui, Tam» in the Kazakh language]. Qazaq SSR Gylym akademiasynyñ habarlary. Filologia seriasy. 1-2 (8-9). P. 3-8. [in Kazakh].
Dosqaraev J., 1973. Arys govoryndağy soz tūlğalary [Word forms in arys Govor]. In: Mestnye osobennosti v kazahskom iazyke. Almaty. P. 14-23. [in Russian].
Drevneturkski slovar’, 1969. [Ancient Turkic Dictionary]. Leningrad: Nauka. 676 p. [in Russian].
Egorov V., 1964. Etimologicheski slovar chuvashskogo iazyka [Etymological dictionary of the Chuvash language]. Cheboksary: Chuvash. gos. izd-vo. 355 p. [in Russian].
Keikin J., 2002. Qazaqtyñ 7777 maqaly men mätelı [7777 Kazakh proverbs and sayings]. Almaty: Ölke baspasy. 448 p. [in Kazakh].
Kenesbayev І., 1977. Kazak tilinin frazeologiyalyk sozdigi [Phraseological Dictionary of the Kazakh language]. Almaty: Gylym. 711 p. [in Kazakh].
Qaliev G., Naqysbekov O., Sarybaev Sh., 2005. Qazaq tiliniñ aimaqtyq sozdigi [Regional Dictionary of the Kazakh language]. Almaty: Arys baspasy. 824 p. [in Kazakh].
Qoishybaev E., 1973. Ake jane tegi sözderiniñ semantikalyq özgerui jaily [About semantic changes in the words ake and tegi]. In: Qazaq tilindegi jergilikti erekşelikter. Almaty: Gylym. P. 149-157. [in Kazakh].
Malov S., 1957. İazyk jeltyh uigurov [The language of the Yellow Uighurs]. Almaty: Nauka. 197 p. [in Russian].
Nurmagambetov A., 1985. Jergilikti til erekşelikteriniñ törkini [Etymology of local linguistic features]. Almaty: Mektep. 160 p. [in Kazakh].
Nurmagambetov A., 1974. Qazaq govorlaryndağy keybir leksikalyq erekşelikterdiñ paida bolu joly men etimologiasy [Etymology and ways of occurrence of some lexical features in Kazakh dialects]. In: Qazaq tılındegı jergilikti erekşelikter. Almaty: Gylym. 105 p. [in Kazakh].
Nurmagambetov A., 1990. Tilimizdegi keybir dialektizmder torkini [On the origin of some dialectisms in our language]. Qazaq tilindegi aimaqtyq erekshelikter. Almaty: Gylym. P. 5-29. [in Kazakh].
Nurmagambetov A., 1965. Türikmenstandagy qazaqtar tilindegi keybir sözderdiñ etimologiasy [Etymology of some words in the Kazakh language in Turkmenistan]. In: Qazaq tili tarihy turaly zertteuler. Almaty. P. 238-246. [in Kazakh].
Petek E., 2020. Abai Qunanbaiuly − Gaqlia kıtaby [Abai – Kitabu Gakliya]. Almaty: Ulagat baspasy. 294 p. [in Kazakh].
Pokrovskaia L. A., 1961. Terminy rodstva v Turkskih iazykah [Kinship terms in the Turkic languages]. In: İstoricheskoe razvitie leksiki Turkskih iazykov. Moscow: İzd-vo AN SSSR. P. 11-81. [in Russian].
Radlov V. 1893-1911. Opyt slovaria Turkskih narechi [The experience of the dictionary of Turkic dialects]. I-IV. Saint-Petersburg: Tipografia imperatorskoi akademi nauk. 510 p. [in Russian].
Ramazanova D. 2013. Terminy rodstva v altaiskih iazykah: eke/aka [Kinship terms in the Altaic languages: eke/aka]. Filologicheskie nauki, Voprosy teorii i praktiki. 5 (23). P. 175-178. [in Russian].
Ramazanova D. Protivopolojnye po polu znachenia nekotoryh terminov rodstva [Opposite-sex meanings of some kinship terms. [Electronic resource] – URL: http://atlas.antat.ru/upload/ramazanova/protivopolognie.pdf (21.06.2022). [in Russian].
Sevortyan E. Etimologicheski slovar’ Turkskih iazykov [Etymological dictionary of Turkic languages]. 1974-2003. I-VII. Moscow: Nauka. 767 p. [in Russian].
Syzdyqova G., 2012. Qazirgi qazaq tili morfologiasy: oqulyq [Morphology of the modern Kazakh language: textbook]. Almaty. 160 p. [in Kazakh].
Tatarinsev B., 2000. Etimologicheski slovar’; tuvinskogo iazyka [Etymological dictionary of the Tuvan language]. Novosibirsk: Nauka. 341 p. [in Russian].
Uigursko-russki slovar’ [Uyghur-Russian Dictionary], 1961. Alma-ata: İzdatelstvo akademi nauk Kazahskoi SSR. 328 p. [in Russian].
Fedotov M., 1990. Chuvashsko-Mariskie iazykovye vzaimosvyazi [Chuvash-Mari language relationships]. Saransk: İzd-vo Sarat. un-ta. 336 p. [in Russian].
Fedotov M. 1996. Etimologicheski slovar’ chuvashkogo iazyka [Etymological dictionary of the Chuvash language]. Cheboksary. 468 p. [in Russian].
Sinsius V. İ., 1972. K etimologii altaiskih terminov rodstva [On the etymology of Altai Kinship Terms]. In: Ocherki sravnitelnoi leksikologii altaiskih iazykov. Leningrad: Nauka. 80 p. [in Russian].
Ysqaqov A., 1991. Qazirgi qazaq tili [Modern Kazakh language]. Almaty: Ana tili. 384 p. [in Kazakh].
Cheremisov K., 1951. Buryat-mongolsko-russki slovar’ [Buryat-Mongolian-Russian dictionary]. Moscow: Gosudarstvennoe izdatelstvo inostrannyh i nasionalnyh slovarei. 852 p. [in Russian].
Shabashov A., 2012. Turkskie terminy rodstva v drevnerusskih pismennyh pamyatnikah (do 1480 g.) [Turkic kinship terms in Old Russian written monuments (before 1480)]. In: Algebra rodstva, Vyp. 13. Saint-Petersburg: MAE RAN. P. 148-158. [in Russian].
İudahin K., 1985. Kirgizko-russki slovär [Kyrgyz-Russian Dictionary]. Frunze: Glavnaia redaksia kirgizskoi sovetskoi ensiklopedii. 503 p. [in Russian].
Atalay B., 1945. Et-Tuhfetu’z-zekiyye fi’l-lugati’t-Türkiyye [At-Tuhfetu’z-zakiyya fi’l-lugati’t-Turkiyya]. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları. 259 p. [in Turkish].
Caferoğlu A., 1931. Abȗ Hayyān Kitābu’l-İdrāk li Lisân al-Atrâk [Abū Hayyān Kitābu’l-Idrāk li Lisan al-Atraq]. İstanbul: Evkaf Matbaası. 353 p. [in Turkish].
Caferoğlu A., 2014. Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü [Dictionary of Old Uyghur Turkish]. Ankara: TDK Yayınları. 320 p. [in Turkish].
Ercilasun A., Akkoyunlu Z., 2015. Dîvânu Lugâti’t-Türk [Divanu Lugatit Turk]. Ankara: TDK Yayınları. 1119 p. [in Turkish].
Grønbech K., 1942. Komanisches Wörterbuch, Türkischer Wortindex zu Codex Cumanicus [Comanic Dictionary, Turkish word index to Codex Cumanicus]. Kobenhavn. 324 p. [in German].
Räsänen M., 1969. Versuch Eines Etimologischen Wörtervuchs der Türkspraghen [An Attempt At an Etimological Dictionary of Turkish Languages]. Helsinki: Suomalais Ugrilainen Seura. 533 p. [in German].
Toparlı R., Vural H., Karaatlı R., 2014. Kıpçak Türkçesi Sözlüğü [Dictionary of Kipchak Turkish]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 338 p. [in Turkish].
Yong Song Li., 2020. Türk Dillerinde Akrabalık Adları [Kinship Names in Turkic Languages]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 576 p. [in Turkish].
Загрузки
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2022 Turkic Studies Journals

Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial» («Атрибуция — Некоммерческое использование») 4.0 Всемирная.



















