«Тәте» жəне өзге де туыстық атаулардың семантикасы

Шерубай Құрманбайұлы; Марлен Адилов

doi:10.32523/2664-5157-2022-3-85-102

Авторлар

Шерубай Құрманбайұлы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті https://orcid.org/0000-0002-4587-4452
Марлен Адилов Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті https://orcid.org/0000-0001-9876-4516

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-85-102

Кілт сөздер:

туыстық атаулар, тәте, әке, әже, апа, туыстық атаулардың семантикасы, этимология, түркі тілдері, қазақ тілі мен говорлары

Аннотация

Сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы, бастапқы семантикасының
өзгеруі − тілге тән құбылыс. Қазақ тіліндегі сөздер бір ғана мағынада
жұмсала бермейді. Әдеби тілдегі бір мағыналы сөздің өзі говорларда
немесе ауыз әдебиеті үлгілерінде ауыспалы мағынасында жұмсалуы
мүмкін. Әдеби тілдегі сөздің говорларда туынды немесе бастапқы
мағынасында айтылатынына байланысты мысалдардың бірі – «тәте» сөзі.
Тәте атауының туысқан әйелдерге қарата айтылатын мағынасы әдеби тіл
нормасына әбден сіңген. Ал оның ер адамдарға қатысты «әке; көке; әке
жағынан туыс аға» деген қарама-қарсы мағынасы жергілікті сөйленістерге
тән. Туып-өскен жері, балалық шағы, отбасы жайлы жазатын оңтүстік
өңірлері қаламгерлердің шығармаларында бұл сөз жергілікті сөйленістегі
мағынасында пайдаланыла береді. Говорлардан бөлек ертеректегі
жазбаларда да мұндай қолданыс байқалады, мәселен, Абай «інісі
Халиоллаға жазған хатында» «тәте» сөзін «әке» мағынасында қолданған.
«Тәте» атауының қолданысын іздесек, оның «әке» немесе «әке жағынан
туысқа» айтылатынын тек оңтүстік өңірлерден емес, батыс, шығыс, тіпті
солтүстіктің кейбір аудандарындағы тілдік материалдардан табуға болады.
«Тәте» туыстық терминінің бірнеше өңірде өзге мағынада қолданылуында
тарихи негіз жатқаны айқын. Көне түркі жазба ескерткіштеріне жүгінсек,
тәтенің «әке, ата» мағынасында жұмсалғаны аңғарылады. Мақалада тәте
сөзінің қазақ тілінде ер адамға қарата айтылуының себептері зерттеліп,
оның қолданыс аясы, түп-төркіні талданады. Қазақ тіліндегі тәте сөзі
cекілді мағыналық жағынан өзгерген әже, әке, апа туыстық атауларының
да төркіні түркі тілдері деректерімен салыстырылып анықталады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Шерубай Құрманбайұлы, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі, Немат Келімбетов атындағы Түркітану орталығының жетекшісі

Марлен Адилов, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

Ph.D, бас ғылыми қызметкер, Немат Келімбетов атындағы Түркітану орталығы

Әдебиет

Abai shygarmalarynyñ bir tomdyq tolyq zhinagy 1961 [A complete collection of Abay’s works in one volume]. Almaty: Qazaqtyñ memlekettik korkem adebiet baspasy, 696 p. [in Kazakh].

Alihan Bokeihan shygarmalary, 2016. [Works by Alikhan Bukeikhan]. Astana: Saryarqa baspasy. 520 p. [in Kazakh].

Borovkov A., 1963. Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vekov [Vocabulary of the Central Asian tefsir of the XII-XIII centuries]. Moscow: İzdatelstvo vostochnoi literatury. 368 p. [in Russian].

Burykin A., 2001. Problemy semanticheskoi rekonstruksii terminov rodstva v altaiskih iazykah i perspektivy rekonstruksii obshealtaiskoi sistemy terminov rodstva [Problems of semantic reconstruction of kinship terms in the Altai languages and prospects of reconstruction of the All-Altai system of kinship terms]. In: Algebra rodstva, 7. Saint Petersburg. P. 136-172. [in Russian].

Garkaves O., 2000. Urumski slovnik [Urum Dictionary]. Alma-Ata: Baur. 632 p. [in Russian].

Dosqaraev J., 1959. Qazaq tilindegı ui, tam degen sozder turaly [About the words «Ui, Tam» in the Kazakh language]. Qazaq SSR Gylym akademiasynyñ habarlary. Filologia seriasy. 1-2 (8-9). P. 3-8. [in Kazakh].

Dosqaraev J., 1973. Arys govoryndağy soz tūlğalary [Word forms in arys Govor]. In: Mestnye osobennosti v kazahskom iazyke. Almaty. P. 14-23. [in Russian].

Drevneturkski slovar’, 1969. [Ancient Turkic Dictionary]. Leningrad: Nauka. 676 p. [in Russian].

Egorov V., 1964. Etimologicheski slovar chuvashskogo iazyka [Etymological dictionary of the Chuvash language]. Cheboksary: Chuvash. gos. izd-vo. 355 p. [in Russian].

Keikin J., 2002. Qazaqtyñ 7777 maqaly men mätelı [7777 Kazakh proverbs and sayings]. Almaty: Ölke baspasy. 448 p. [in Kazakh].

Kenesbayev І., 1977. Kazak tilinin frazeologiyalyk sozdigi [Phraseological Dictionary of the Kazakh language]. Almaty: Gylym. 711 p. [in Kazakh].

Qaliev G., Naqysbekov O., Sarybaev Sh., 2005. Qazaq tiliniñ aimaqtyq sozdigi [Regional Dictionary of the Kazakh language]. Almaty: Arys baspasy. 824 p. [in Kazakh].

Qoishybaev E., 1973. Ake jane tegi sözderiniñ semantikalyq özgerui jaily [About semantic changes in the words ake and tegi]. In: Qazaq tilindegi jergilikti erekşelikter. Almaty: Gylym. P. 149-157. [in Kazakh].

Malov S., 1957. İazyk jeltyh uigurov [The language of the Yellow Uighurs]. Almaty: Nauka. 197 p. [in Russian].

Nurmagambetov A., 1985. Jergilikti til erekşelikteriniñ törkini [Etymology of local linguistic features]. Almaty: Mektep. 160 p. [in Kazakh].

Nurmagambetov A., 1974. Qazaq govorlaryndağy keybir leksikalyq erekşelikterdiñ paida bolu joly men etimologiasy [Etymology and ways of occurrence of some lexical features in Kazakh dialects]. In: Qazaq tılındegı jergilikti erekşelikter. Almaty: Gylym. 105 p. [in Kazakh].

Nurmagambetov A., 1990. Tilimizdegi keybir dialektizmder torkini [On the origin of some dialectisms in our language]. Qazaq tilindegi aimaqtyq erekshelikter. Almaty: Gylym. P. 5-29. [in Kazakh].

Nurmagambetov A., 1965. Türikmenstandagy qazaqtar tilindegi keybir sözderdiñ etimologiasy [Etymology of some words in the Kazakh language in Turkmenistan]. In: Qazaq tili tarihy turaly zertteuler. Almaty. P. 238-246. [in Kazakh].

Petek E., 2020. Abai Qunanbaiuly − Gaqlia kıtaby [Abai – Kitabu Gakliya]. Almaty: Ulagat baspasy. 294 p. [in Kazakh].

Pokrovskaia L. A., 1961. Terminy rodstva v Turkskih iazykah [Kinship terms in the Turkic languages]. In: İstoricheskoe razvitie leksiki Turkskih iazykov. Moscow: İzd-vo AN SSSR. P. 11-81. [in Russian].

Radlov V. 1893-1911. Opyt slovaria Turkskih narechi [The experience of the dictionary of Turkic dialects]. I-IV. Saint-Petersburg: Tipografia imperatorskoi akademi nauk. 510 p. [in Russian].

Ramazanova D. 2013. Terminy rodstva v altaiskih iazykah: eke/aka [Kinship terms in the Altaic languages: eke/aka]. Filologicheskie nauki, Voprosy teorii i praktiki. 5 (23). P. 175-178. [in Russian].

Ramazanova D. Protivopolojnye po polu znachenia nekotoryh terminov rodstva [Opposite-sex meanings of some kinship terms. [Electronic resource] – URL: http://atlas.antat.ru/upload/ramazanova/protivopolognie.pdf (21.06.2022). [in Russian].

Sevortyan E. Etimologicheski slovar’ Turkskih iazykov [Etymological dictionary of Turkic languages]. 1974-2003. I-VII. Moscow: Nauka. 767 p. [in Russian].

Syzdyqova G., 2012. Qazirgi qazaq tili morfologiasy: oqulyq [Morphology of the modern Kazakh language: textbook]. Almaty. 160 p. [in Kazakh].

Tatarinsev B., 2000. Etimologicheski slovar’; tuvinskogo iazyka [Etymological dictionary of the Tuvan language]. Novosibirsk: Nauka. 341 p. [in Russian].

Uigursko-russki slovar’ [Uyghur-Russian Dictionary], 1961. Alma-ata: İzdatelstvo akademi nauk Kazahskoi SSR. 328 p. [in Russian].

Fedotov M., 1990. Chuvashsko-Mariskie iazykovye vzaimosvyazi [Chuvash-Mari language relationships]. Saransk: İzd-vo Sarat. un-ta. 336 p. [in Russian].

Fedotov M. 1996. Etimologicheski slovar’ chuvashkogo iazyka [Etymological dictionary of the Chuvash language]. Cheboksary. 468 p. [in Russian].

Sinsius V. İ., 1972. K etimologii altaiskih terminov rodstva [On the etymology of Altai Kinship Terms]. In: Ocherki sravnitelnoi leksikologii altaiskih iazykov. Leningrad: Nauka. 80 p. [in Russian].

Ysqaqov A., 1991. Qazirgi qazaq tili [Modern Kazakh language]. Almaty: Ana tili. 384 p. [in Kazakh].

Cheremisov K., 1951. Buryat-mongolsko-russki slovar’ [Buryat-Mongolian-Russian dictionary]. Moscow: Gosudarstvennoe izdatelstvo inostrannyh i nasionalnyh slovarei. 852 p. [in Russian].

Shabashov A., 2012. Turkskie terminy rodstva v drevnerusskih pismennyh pamyatnikah (do 1480 g.) [Turkic kinship terms in Old Russian written monuments (before 1480)]. In: Algebra rodstva, Vyp. 13. Saint-Petersburg: MAE RAN. P. 148-158. [in Russian].

İudahin K., 1985. Kirgizko-russki slovär [Kyrgyz-Russian Dictionary]. Frunze: Glavnaia redaksia kirgizskoi sovetskoi ensiklopedii. 503 p. [in Russian].

Atalay B., 1945. Et-Tuhfetu’z-zekiyye fi’l-lugati’t-Türkiyye [At-Tuhfetu’z-zakiyya fi’l-lugati’t-Turkiyya]. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları. 259 p. [in Turkish].

Caferoğlu A., 1931. Abȗ Hayyān Kitābu’l-İdrāk li Lisân al-Atrâk [Abū Hayyān Kitābu’l-Idrāk li Lisan al-Atraq]. İstanbul: Evkaf Matbaası. 353 p. [in Turkish].

Caferoğlu A., 2014. Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü [Dictionary of Old Uyghur Turkish]. Ankara: TDK Yayınları. 320 p. [in Turkish].

Ercilasun A., Akkoyunlu Z., 2015. Dîvânu Lugâti’t-Türk [Divanu Lugatit Turk]. Ankara: TDK Yayınları. 1119 p. [in Turkish].

Grønbech K., 1942. Komanisches Wörterbuch, Türkischer Wortindex zu Codex Cumanicus [Comanic Dictionary, Turkish word index to Codex Cumanicus]. Kobenhavn. 324 p. [in German].

Räsänen M., 1969. Versuch Eines Etimologischen Wörtervuchs der Türkspraghen [An Attempt At an Etimological Dictionary of Turkish Languages]. Helsinki: Suomalais Ugrilainen Seura. 533 p. [in German].

Toparlı R., Vural H., Karaatlı R., 2014. Kıpçak Türkçesi Sözlüğü [Dictionary of Kipchak Turkish]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 338 p. [in Turkish].

Yong Song Li., 2020. Türk Dillerinde Akrabalık Adları [Kinship Names in Turkic Languages]. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 576 p. [in Turkish].