Әл-Омаридің Алтын Орданың тарихи географиясына қатысты  мәліметтері

Зибагул Ильясова; Мендигуль Ногайбаева

doi:10.32523/2664-5157-2024-3-51-68

Авторлар

Зибагул Ильясова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Мендигуль Ногайбаева Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-3-51-68

Кілт сөздер:

Алтын Орда, әл-Омари, тарихи география, топонимика, экономикалық география, Сарай, Тұран, Арқ Тағ, Тыныбек

Аннотация

Араб тарихшысы әл-Омари жазып қалдырған жазба деректер өзінің тұпнұсқалық сипатына орай Алтын Орда тарихы үшін ең құнды әрі маңызды дереккөз болып табылады.
Алтын Орда тарихына қатысты археологиялық, тарихи қосалқы пәндердің жаңа мәліметтері ғылыми айналымға енген сайын, классикалық жазба деректердің мәліметтеріне қайтадан сын көзбен қарау және оны жаңа тұрғыдан талдау қажеттілігі де туындайды. Мақалада әл-Омаридің мәліметтері Алтын Орданың тарихи географиясы, соның ішінде Алтын Орданың шекарасы, ортағасырлық алтынордалық қалалардың топографиясы, қалалардың гүлдену динамикасы, тарихи топонимикасы, экономикалық географиясына қатысты соңғы зерттеулердің нәтижелеріне қатысты қайта сарапталады. Деректегі Арқ Таг/Уруктағ оронимін Орал тауларының түркілік атауы ретінде қарастырамыз. Автордың Алтын Орданың экономикалық географиясына қатысты мәліметтері көшпелі мал шаруашылығын ұйымдастыру заңдылықтары, көшпелілердің көші-қон маршруттары, керуен жолдары туралы басқа дерек көздері мен зерттеулер тұрғысынан алғандағынақтылығы және көшпелілер шаруашылығын ұйымдастырудың экологиялық сипатын анықтау тәрізді сауалдар шеңберінде талданады. Әл-Омаридің Алтын Орданың тарихи географиясына қатысты мәліметтері жаңа зерттеулердің нәтижелерімен қоса тарихи-салыстырмалы талдау әдісі арқылы да талданады. Зерттеу барысында логикалық позитивизм әдісі негізінде дерек мәліметтерін қайта сараптау Алтын Орданың саяси, әкімшілік құрылымы, көшпелі мал шаруашылығының сипаты, ұйымдасу ерекшеліктері туралы тың тұжырымдар жасауға мүмкіндік беріп отыр.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Зибагул Ильясова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор

Мендигуль Ногайбаева, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

тарих ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор

Әдебиет

Altyn Orda adebıetі: genezıs, janrlyq erekshelіk, dastur jalǵastyǵy [Literature of the Golden Horde: genesis, genre specificity, continuity of tradition], 2022. Almaty: «Evo Press». 320 p. [in Kazakh].

Vladımırov G.G., 2010. Ob odnom svedenıı El-Omarı otnosıtelno bolgar ı ego vozmojnye ınterpretatsıı [About one piece of information from El-Omari regarding the Bulgarians and its possible interpretations]. Zolotoordynskaıa tsıvılızatsııa. Sbornık stateı. Vypýsk 3. Kazan: Izd. «Fen» AN RT. P. 69-73. [in Russian].

Goncharov E.I., 2000. Staryı i Novyı Sarai – stolıtsa Zolotoı Ordy (novyı vzglıad na ızvestnye ıstochnıkı) [Old and New Sarai - the capital of the Golden Horde (a new look at well-known sources)]. Stepı Evropy v epohý srednevekovıa: Sb. naých. st. Gl. red. A.V. Evglevskıı T.1. Donetsk: DonGÝ. P. 345-349. [in Russian].

Ilıasova Z.S., Aıgýmýsova A.T., 2018. Sopostavıtelnyı analız svedenıı o Desht-i Kypchak al-Ymarı i al-Kalkashandı [Comparative analysis of information about Dasht-i Kipchak al-Umari and al-Kalkashandi]. Vestnık KazNÝ. Serııa vostokovedenııa. No2 (85). P. 60-66. [in Russian].

Istorııa Kazahstana v arabskıh ıstochnıkah [Collection of materials related to the history of the Golden Horde], 2005. T.I. Sbornık materıalov, otnosıaıhsıa k ıstorıı Zolotoı Ordy. Izvlechenııa ız arabskıh sochınenıı, sobrannye V.G. Tızengaýzenom [Extracts from Arabic works collected by V.G. Tiesenhausen] (Pererabotannoe ı dopolnennoe ızdanıe) Podgotovka k novomý ızdanııý, vvedenıe, dopolnenııa ıkommentarıı B.E. Kýmekova, A.M. Mýmınova. Almaty: Daık-Press. 709 p. [in Russian].

Kartaeva T., 2022. Syr-Aral etnografııasy [Syr-Aral ethnographies]. Almaty: Qazaq. Kіtaby. 512 p. [in Kazakh].

Lavshına I.Iý., 2019. Problema prvlenııa Tınıbeka [The problem of Tinibek’s rule]. Genýezskaıa Gazarııa ı Zolotaıa Orda. T.2: V pamıatı G.A. Fedorova-Davydova. Pod redaktsıeı S.G. Bocharova ı A.G. Sıtdıkova Kazan-Kıshınev. P. 547-550. [in Russian].

Margýlan A.H., 1949. Drevnıe karavannye pýtı cherez Betpak dala [Ancient caravan routes through Betpak dala]. Vestnık AN KazSSR. No1. P. 68-78. [in Russian].

Masanov N.E., 2011. Kochevaıa tsıvılızatsııa kazahov: osnovy jınedeıatelnostı nomadnogo obestva [Nomadic civilization of the Kazakhs: the basics of life of a nomadic society]. Izd. 2-e, dopolnennoe. Sost. L.E. Masanova, I.V. Erofeeva. Almaty: Print-S. 740 p. [in Russian].

Mýrzaev E.M., 1984. Slovar narodnyh geografıcheskıh termınov [Dictionary of folk geographical terms]. Moscow: Mysl. 653 p. [in Russian].

Napolskıh V.V., 2006. Vıatka, Djýlman, Iýgra ı Sıbır v arabskom ıstochnıke v pervoı polovıne XIV v. [Vyatka, Dzhulman, Yugra and Siberia in an Arabic source in the first half of the 14th century]. Voprosy onomastıkı. No 3. P. 65-75. [in Russian].

Tiesenhausen W., 1884 Sbornik materialov, otnosyashexsya k istorii Zolotoi Ordy, izvleshenie iz arabskix istoshnikov [A collection of materials related to the history of the Golden Horde, extracts from Arabic sources]. T.1. St. Petersburg. 564 p. [in Russian].

Yskenbaı K.Z., 2013. Vostochnyı Dasht-ı Kypchak v XIII – nachale XV veka. Problemy etnopolıtıcheskoı ıstorıı Ýlýsa Djýchı [Eastern Dasht-i Kipchak in the XIII - early XV centuries. Problems of the ethnopolitical history of Ulus Jochi]. Kazan: Izd-vo «Fen» AN RT. 288 p. [in Russian].

Iavorskaıa L.V., 2017. Domashnıe jıvotnye v bytý ı ekonomıcheskoı sısteme Zolotoı Ordy: pısmennye svıdetelstva ı arheozoologıcheskıe realıı [Domestic animals in everyday life and the economic system of the Golden Horde: written evidence and archaeozoological realities]. III Mejdýnarodnyı kongress srednevekovoı arheologıı evrazııskıh stepeı «Mejdý Vostokom ı Zapadom: dvıjenıe kýltýr, tehnologıı ı ımperıı». Otv. red. N.N. Kradın, A.G. Sıtdıkov. Vladıvostok: Dalnaýka. P. 313-318. [in Russian].

Al-ʿUmarī, 1971. Shihāb ad-Dīn Aḥmad ibn Faḍl Allāh al-ʿUmarī. Masālik al-abṣār fī mamālik al-amṣār. Dar al-kutub al-ilmiyah. Est. By Muhammed Ali Baydoun. Beirut-Lebanon. V. 3. 414 p. [in Arabic].

Al-ʿUmarī, 1992. Shihāb ad-Dīn Aḥmad ibn Faḍl Allāh al-ʿUmarī. at-Taʾrīf bi-al-muṣṭalaḥ ash-sharīf. Samir ad-Darubi. Al-Karak. Zami‘a Mu’ta. 425 p. [in Arabic].

Hiroyuki Nagamine, 2024. Where Was Sarai, the “Capital” of the Jochid Ulus? Some Perspectives for Research on Sarai. Crossroads. Brill. P. 1-33.

Klaus Lech, 1968. Das Mongolische Weltreich: al-Umari-s Darstelling der mongolischen Reiche in seinem Werk Masalik al-absar wa mamalik al-amsar. Wiesbaden. 641 p. [in Arabic].