Қазақ орфографиясы коммуникативтік кеңістікте: орфографиядағы варианттар

Айман Алдаш

doi:10.32523/2664-5157-2020-2-2-24

Авторлар

Айман Алдаш А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2020-2-2-24

Кілт сөздер:

орфография, коммуникативті кеңістік, орфография нұсқасы, орфография нормалары, бірге жазылған сөздер, морфема, дауысты және дауыссыз дыбыстар, латын негізіндегі әліпби

Аннотация

ХХІ ғасырдың басы қазақ тіл білімінің дамуы, қоғамдық сананы
модернизациялау саясатымен тығыз байланысты теориялық және тәжірибелік мәселелерді зерттеу
және жаңаша қарау үшін маңызды болды. Осы тұрғыда, қазақ тіл білімінің басты міндеттерінің
бірі - ұлттық кодтың ерекшеліктерін ескере отырып, жаңа ортологиялық зерттеулер негізінде қазақ
тілінің жаңа орфографиялық ережелерін құру.
Өздеріңіз білесіздер, орфографиялық ережелер саналы нормативті әрекеттерді біртіндеп
жүзеге асырудың нәтижесінде жасалады. Осыдан жарты ғасыр бұрын бекітілген қазақ тілінің
орфографиялық ережелері әдеби және орфографиялық нормаларда жоғары кодификацияланған.
Соңғы жылдары жазбаша байланыс кеңістігінде «Орфографиялық демократияландыру»
деп аталатындар көбейді, негізінен экстралингвистикалық факторлар, мысалы, ауызекі тілдің
жазбаша түрде бекітілуі, ескірген және диалектикалық лексиканың әртүрлі нұсқаларын қазақ
тілінің өміршеңдігін сақтау үшін қолдану, қоғамның түрлі мүшелерінің жазбаша қарым-қатынасқа
кең қатысуы, сондай-ақ белгілі бір дәрежеде ескерусіз қалу сияқты факторлардан туындаған емле
нормалары және т.б. Осылайша, жаңа емле нұсқалары мен ережелері пайда болады. Мақалада қазақ
емле стандарттарының жаңартылған нұсқалары қарастырылған, жазбаша байланыс кеңістігінде
жазылған орфографиялық инновациялар аясында жазудың әртүрлі нұсқалары талданады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Айман Алдаш, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

филология ғылымдарының
докторы, профессор,
бас ғылыми қызметкер

Әдебиет

Syzdyq R. (2000) Qazaq tіlіnіng anyqtagyshy (emle, tynys belgіlerі, soz sazy) [Determinants of the Kazakh language (spelling, punctuation, vocabulary)]. Astana, Elorda. 532 p. [in Kazakh].

Stepanov Yu.S. (1985) V trekhmernom prostranstve yazyka: semioticheskie problemy lingvistiki, filosofii, iskusstva [In the three-dimensional space of language: semiotic problems of linguistics, philosophy, art]. Moskva, Nauka [Science]. 335 p. [in Russian].

Uikipediya — ashyq enciklopediyasy // https://kk.wikipedia.org/wiki/ [Pajdalanylgan uaqyty: 5.04.2020] [Wikipedia is an open encyclopedia // https://en.wikipedia.org/wiki/ [Accessed: 5.04.2020]]. [in Russian].

(1988) Qazaq tіlі orfografiyasynyng negіzgі erezhelerі // Qazaq tіlіnіng orfografiyalyq sozdіgі [Basic rules of spelling of the Kazakh language // Spelling dictionary of the Kazakh language]. Qazaq SSR Gylym akad. Tіl bіlіmі instituty [Academician of Science of the Kazakh SSR. Institute of Linguistics]. Ongd., tolyqt., 3-bas [Edited, supplemented, 3rd ed]. Almaty, Qazaqstan. 400 p. [in Kazakh].

(2007) Qazaq tіlіnіng orfografiyalyq sozdіgі / Qurast.: N.Ualiuly, Q.Kuderinova, G.Anes [Spelling dictionary of the Kazakh language / Compiled by: N. Ualievich, K. Kuderinova, G. Anes]. Almaty. 616 p. [in Kazakh].

Qazaqstan Respublikasyndagy tіl sayasatyn іske asyrudyng 2020 - 2025 zhyldarga arnalgan memlekettіk bagdarlamasy // QR Ukіmetіnіng 2019 zhylgy 31 zheltoqsandagy No 1045 qaulysy // http://adilet.zan.kz/ [Pajdalanylgan uaqyty: 5.04.2020] [State program for the implementation of language policy in the Republic of Kazakhstan for 2020 - 2025 // Resolution of the Government of the Republic of Kazakhstan dated December 31, 2019 No 1045 // http://adilet.zan.kz/ [Date of use: 5.04.2020]]. [in Kazakh].

Baitursynuly A. (1992) Tіl tagylymy (qazaq tіlі men oqu-agartuga qatysty engbekterі) [Linguistics (works on the Kazakh language and education)]. Almaty. 448 p. [in Kazakh].

ZHubanov Q. (2010) Qazaq tіlі zhonіndegі zertteuler [Research on the Kazakh language]. ongd., 3-bas [ed., 3rd ed.]. Almaty, Memlekettіk tіldі damytu instituty [Institute for the Development of the State Language]. 608 p. [in Kazakh].

Balaqaev M. (1987) Bіrіkken sozderdіng orfografiyasy // Kazahskiĭ literaturnyĭ yazyk [Spelling of compound words // Kazakh literary language]. Almaty. P. 217-228. [in Kazakh].

Mamanov I. (1983) Orfografiyalyq sozdіktegі olqylyqtar // Qazaq adebietі [Gaps in the spelling dictionary // Kazakh literature]. 4 aqpan [February 4]. P. 3. [in Kazakh].

Ahanov K. (1977) Emlede gylymi principtі ustanaĭyq // Socialistіk Qazaqstan [Let’s follow the scientific principle in spelling // Socialist Kazakhstan]. 4 mart [March 4]. P. 2-3. [in Kazakh].

Esenov Q. (1977) Bіrіkkensozder//Qazaq adebietі [Conversations // Kazakh literature]. 11 nauryz [11 March]. P. 4-5. [in Kazakh].

Qaliev G. (1978) Bіrіkken sozderdіng zhazyluy zhaĭynda // Zhinaq «Soz onerі» [On the spelling of compound words // Collection “Word art”]. Almaty. [in Kazakh].

Ysqaqov A. (1974) Qazіrgі qazaq tіlі // ZHogargy oqu oryndarynyng filologiya fakul’tetterіne arnalgan oqulyq [Modern Kazakh language // Textbook for philological faculties of higher educational institutions]. Almaty, Mektep baspasy [School press]. 407 p. [in Kazakh].

Zinder L.R. (1986) Ocherk obshchej teorii pis’ma [An Essay on the General Theory of Letters]. L., Nauka [Science]. P. 42-43. [in Russian].

ZHunisbek A. (1997) Problemy singarmonicheskoj fonologii i fonetiki // Tіldіk zhuje zhәne qurylym: Gyl. maqalalar zhin [Problems of synharmonic phonology and phonetics // Language system and structure: Science. collection of articles.]. Almaty, Gylym [Science]. P. 12–16. [in Russian].

Bazarbaeva Z.M. (1996) Qazaq tіlіnіng intonaciyalyq zhujesі [Intonation system of the Kazakh language]. Almaty, Gylym [Science]. 225 p. [in Kazakh].

Rajzberg B.A. (2012) Sovremennyj socioekonomicheskij slovar’ [Modern socioeconomic dictionary]. Moskva [Moscow]. 438 p. [in Russian].

Uali N. (2018) Grafika. Orfografiya. Orfoepiya: monografiya [Graphics. Spelling. Orthoepy: monograph]. Almaty. 235 p. [in Kazakh].

Kuderinova Q. (2001) Qurama sozder zhane olardyng emlesі // Kіtapta: Syzdyq R. Tіldіk norma zhane onyng qalyptanuy (kodifikaciyasy) [Compound words and their spelling // In the book: Syzdyk R. Language norm and its formation (codification)]. Astana, Elorda. P. 200-228. [in Kazakh].

Zhunіsbek A. (2018) Qazaq tіl bіlіmіnіng maselelerі [Problems of Kazakh linguistics]. Almaty, Abzal-Aj baspasy [Abzal-Ai Publishing House]. 368 p. [in Kazakh].

(2005) Qazaqsha oryssha tіlmash (1925). Basqarushy Q.Kemenggeruly [Kazakh-Russian translator (1925). Manager K. Kemengerovich]. Astana, Kokzhiek press. 288 p. [in Kazakh].

Syzdyq R. (2004) Qazaq adebi tіlіnіng tarihy (ХҮ-ХІХ gasyrlar) [History of the Kazakh literary language (XIX-XIX centuries)]. Almaty, Arys baspasy [Arys Publishing House]. 288 p. [in Kazakh].

Karaulov Iu.N. (1987) Russkii iazyk i iazykovaia lichnost’ [Russian language and language personality]. Moskva [Moscow]. P. 351-360. [in Russian].