Қытай архивінен табылған қазақтарға қатысты бір парша  жарлық хат және оның тарихи маңызы

Дүйсенәлі Әбділәшім

doi:10.32523/2664-5157-2024-1-7-22

Авторлар

Дүйсенәлі Әбділәшім Токио шетел тілдері университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-1-7-22

Кілт сөздер:

Қазақ хандығы, шығыс бөлігі, иелік етуші, Ханқожа сұлтан, Цин империясы, Цяньлун, жазба деректер, жарлық хат, тарихи маңызы

Аннотация

Мақалада Цин империясының қазақтың шығыс шекара аймақтарына иелік еткен Ханқожа сұлтанға жолдаған «жарлық хаты» тарихи деректану ғылымының зерттеу әдісі аясында ыждағаттықпен талқыланады. Жоңғарлар жойылғаннан кейін Қазақ хандығының Орта-Шығыс аймақтарына иелік еткен Абылай,
Әбілпейіз сұлтан Цин патшалығымен ресми қарым-қатынас орнатты. Бұл мезгіл қазақша құжаттарда үнемі «сиыр жылы» деп хатқа түскен 1757 жылға тура келеді. Осыдан кейін әр екі жақ арасында сауда-саттық қатынасы қалыптасып, 1758 жылы Үрімжіден, 1761 жылы Іледен, 1764 жылы Тарбағатайдан сауда жәрмеңкелері бірінен кейін бірі ашылып, Қазақ хандығы мен Цин патшалығы арасындағы саяси-экономикалық байланыстың үздіксіз дамуына қолайлы шарт жағдай жасалды. Осыған орай, екі ел арасындағы барыс-келіс одан ары жиілеп,
өзара жазысқан ресми іс қағаздардың саны да қауырт көбейді. Бұлардың денін қазақ хан, сұлтандары жазған әр түрлі мақсаттағы дипломатиялық хаттар құрады. Олар елшілер арқылы Цин патшалығының жергілікті әкімшілігіне жеткізіліп, одан патшаға жөнелтіліп отырды. Мұндай құжаттар қорының ішінен Цин патшалығының қазақ хан, сұлтандарына жолдаған жарлық хаттарының ескі жазба тіліміздегі аударма нұсқасы кездесіп қалады. Біз талдап отырған архив
құжаты – дәл осы нұсқалардың бірі, нақтылап айтқанда, 1787 жылы Цяньлун патшаның Ханқожа сұлтанға жолдаған дипломатиялық хаты. Аталмыш хаттың тілі жатық, мазмұны ұғынықты, XVIII ғасырдағы Қазақ хандығының әлеуметтік тарихын, ұлысаралық қарым қатынасын және тілжазу мәдениетін зерттеуде аса құнды жазба материал ретінде қаралады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Дүйсенәлі Әбділәшім, Токио шетел тілдері университеті

тарих ғылымдарының докторы, визитинг-профессор, Азия-Африка тілдері мен мәдениетін зерттеу институты

Әдебиет

Abdilashim D. 2010a. Tarubagatai tsanzan daijin ate bungo kazafugo monjyo isshyu [A Kazakh Document Addressed to the Councillor of Tarbaghatai]. Kyoto university Seinan Ajia kenkyu. 72. 65-78 p. [in Japanese].

Abdilashim D. 2010b. 18–19 seiki bungo Kazahugo monjyo no reikishi bunkengakuteki kenkyu [A Historical Study of Kazakh Documents in the 18th-19th Centuries]. Doctoral dissertation, Kyoto University. 23.03.10. 178 p. [in Japanese].

Abdilashim D. 2009. Qazaq gongy Joshynyng Tarbaghatay ambandaryna jazghan khaty [A Letter of the Kazakh-gong Jochi Addressed to the Councillor of Tarbaghatai]. Shynzhang qoghamdyq ghylymy. 4. 51-54 p. [in Kazakh].

Abdilashim D. 2010c. Qazaq wangy Khankhozhanyng Ile generalyna jazghan otinish khatynan bir nusqa [One Version of the Request Letter Written by Kazakh Sultan Khankhoja to the Military Governor of Yili]. Shynzhang qoghamdyq ghylymy. 3. 26-31 p. [in Kazakh)].

Abdilashim D. 2011. Qazaq wangy Khankhozhanyng qoy sawdalaw maqsatynda Tarbaghatay ambanyna joldaghan khaty [The Letter Sent by Khanqoja Sultan to the Councillor of Tarbaghatai for the Purpose of Sheep Trading]. Shynzhang qoghamdyq ghylymy. 2. 11-17 p. [in Kazakh].

Abdilashim D. 2016. Qytay birinshi tarihi muraghatynda saqtalghan qazaqsha qujattar [Research on Kazakh Documents in the First Historical Archives of China]. Beijing: Ulttar baspasy. 278 p. [in Kazakh].

Abdilashim D. 2017a. Qianlong patshanyng qazaq wangy Khanqojagha tusirgen jarlyq khaty (1787) [An Imperial Edict from the Qianlong to the Kazakh wang Khanqoja (1787)]. Shynjang qoghamdyq ghylymy. 3. 54-64 p. [in Kazakh].

Abdilashim D. 2017b. Qianlong patshanyng qazaq wangy Khanqojagha tusirgen jarlyq khaty (1790) [An Imperial Edict from the Qianlong to the Kazakh wang Khanqoja (1790)]. Shynjang universiteti ghylymi jornaly. 3. 45-55 p. [in Kazakh].

Saguchi Toru. 1963. 1819 seiki Higashi Torukistan Shiakai shi [The Society History of East Turkestan in the 18th-19th centuries]. Tokyo: Yoshikawa-kobunkan. 755 p. [in Japanese].

Saguchi Toru. 1986. Shinkyo minzokushi kenkyu [Researches on the History of the Peoples of Xinjiang]. Tokyo: Yoshikawa-kobunkan. 459 p. [in Japanese].

Song Yun. 1965. Qianding Xinjiang shilue [Imperial Commissioned Gazetteer of Xinjiang] (2). Hasake shicibiao tiao. Taipei: Wenhai chubanshe. [in Chinese].

Hu Zeng-yi. 1994. Xin man han da ci dian [A Comprehensive Manchu-Chinese Dictionary]. Wulumuqi: Xinjiang renmin chubanshe. 1016 p. [in Manchu-Chinese].

Noda Jin & Onuma Takahiro, 2010. A Collection of the Documents from the Kazakh Sultans to the Qing Dynasty (Central Eurasian Research Series, Special Issue 1). Tokyo: Department of Islamic Area Studies, Center for Evolving Humanities, Graduate School of Humanities and Sociology, the University of Tokyo. 176 p.

Onuma Takahiro. 2014. Shin to Chuoajia sogen: yubokumin no sekai kara teikoku no henkyo he [Then Qing and the Central Asian Steppe: From the Nomads Arena to the Imperial Frontier]. Tokyo: Tokyo daigaku shiyppankai. 311 p. [in Japanese].

QXMDH. 2012a. Zhongguo bianjing shidi yanjiu zhongxin yu Zhongguo diyi lishi dang’anguan hebian. Qingdai Xinjiang manwen dang’an huibian [A Collection of the Xinjiang Manchu Documents of the Qing Dynasty]. Vol. 175. Guilin: Guangxi shifan daxue chubanshe. 447 p. [in Manchu].

QXMDH. 2012b. Zhongguo bianjing shidi yanjiu zhongxin yu Zhongguo diyi lishi dang’anguan hebian. Qingdai Xinjiang manwen dang’an huibian [A Collection of the Xinjiang Manchu Documents of the Qing Dynasty]. Vol. 176. Guilin: Guangxi shifan daxue chubanshe. 449 p. [in Manchu].

Tamura Jitsuzo, Imanishi Shunju, Sato Hisashi (eds.). 1966. Gotai Shin Bunkan Yakkai [Mirror of the Five Scripts of Qing Letters]. Vol. 1. Kyoto: Kyoto daigaku Bungakubu. Nairiku Ajia Kenkyujyo. [in Japanese].