Features of the Karakhanid craftsmanship

Шарифа Тошoва

doi:10.32523/2664-5157-2024-1-79-93

Авторлар

Шарифа Тошoва Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясының Ұлттық археология орталығы

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-1-79-93

Кілт сөздер:

Қарахандар, Шығыс Түркістан, Мәуреннаһр, өнер, қолөнер кәсібі, қолөнерші, құмырашы, металдар, зергерлік бұйымдар, «түркі сарындары»

Аннотация

Мәуреннаһрда Қарахан әулетінің билігі (942-1212 жж.) орнаған соң Шығыс Түркістаннан бастап Хорезмге дейінгі ұланғайыр жер аумақтары саяси тұрғыдан біріктірілді. Саяси тұтастық, экономикалық тұрақтылық, қала мен дала тұрғындары арасындағы белсенді сауда жергілікті қолөнер кәсібінің дамуы үшін қолайлы орта қалыптастырды.
Бұл мақалада Қарахан әулеті дәуіріндегі Мәуреннаһрда отырықшы халық пен көшпенділердің қолөнер кәсібінде байқалатын өзара ықпал мен ортақ белгілер талданады. Атап айтқанда, жаңа мәдени ортада көшпенді халықтардың далалық түркі мәдениетінің «түркі сарындары» деп
аталатын дәстүрлерін қалай сақтап қалғандығы көрсетіледі. Қарахан мемлекетінің Жетісудан Әмударияға дейінгі кең алқабында жергілікті мәдени ерекшеліктердің сақталып қалғандығына қарамастан, әмбебап мәдени үлгілердің қалыптасқандығы көзге ұрады. Қарахан әулеті дәуірінің қолөнер кәсібіне тән жаңалықтар мен үдерістер бұл мақалада көбіне металл мен қыштан жасалған бұйымдардың, сондай-ақ зергерлік әшекейлердің мысалында алға тартылады. Қарастырылып отырған кезеңде Орталық Азия қалаларында жоғары сапалы қыш бұйымдарын жасаумен қатар қола дәуірінің ыдыстарын еске салатын, архаикалық үлгідегі жылтыратылмаған қыш өнімдері кеңінен тарады. Олар қолдан жасалған (сыланған), сұр немесе қызыл сазбен боялған ыдыстар болып келеді. Сондай-ақ, зооморфты бейнелермен зерленген металл ыдыстар мен әйел әшекейлері кездеседі. Тарап кеткен пікірлерге қарама-қайшы, жоғарыда аталған
бұйымдар жалпы өңірдегі қолөнершілер жұмысы сапасының төмендегенін растамайды, дәстүрлі
үлгі мен сападағы өнімдермен қатарлас жасалғанын көрсетеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Шарифа Тошoва, Өзбекстан Республикасы Ғылым академиясының Ұлттық археология орталығы

PhD

Әдебиет

Anarboev A., 2019. Axsikent-ochiq osmon ostidagi muzey. [Aksikent-open-air museum]. Vodiynoma. No3 (14). P. 45-49. [in Uzbek].

Buryakov Yu.F., Sadiev M., Fedorov M.N., 1975. Sobornaya meчet Samarkanda v XI – naчale XIII vv [The cathedral mosque in Samarkand in the XI – late XIII centuries]. Afrasiab. Vol. 4. Tashkent. P. 77-99. [in Russian].

Buryakov Yu.F., Tashxodjaev Sh.S., 1975. Istoricheskaya topografiya Samarkanda XI -nachala XIII vv. [Historical topography of Samarkand XI early XII]. Afrasiab. Vol. 4. Tashkent: Fan.143 p. [in Russian].

Gyul E. Iskusstvo epoxi Karaxanidov [Art of the Kharahanid era]. https://www.academia.edu/15094270. [in Russian].

Zadneprovskiy N.A., 1968. Srednevekovaya raspisnaya keramika [Medieval painted pottery]. Kratkie soobsheniya Instituta istorii materialnoy kultury [Brief communications from the Institute of the History of Material Culture], 120. Moscow-Leningrad: Nauka. P. 39-41. [in Russian].

Ilyasov Dj., Khakimov A., 2012. Uzbekistan. Xudojestvennaya kul’tura Sentral’noy Azii i Azerbaydjana IX-XV vv. [Artistic culture of Central Asia and Azerbaijan IX–XV centuries]. Tom III. Torevtika. Samarkand-Tashkent: MISAI. P. 216 -265. [in Russian].

Ilyasova S.R., Ilyasov Dj. Ya., Imamberdiev R.A., Isxakova Е.A., 2016. “Net blaga v bogatstve...” Glazurovannaya keramika Tashkentskogo oazisa IX – XII vekov. [There is no good in wealth...” Glazed ceramics of the Tashkent oasis of the IX–XII centuries. Moscow: Fond Mardjani. 595 p. [in Russian].

Imankulov D.D., Konkobaev K., 2014. Arxitektura Turkestana epoxi Karaxanidov: istoriko teoretiчeskoe issledovanie [Arxitecture of Turkestan during the Karakhanid эra: historical and theoretical study]. Ankara: Soyuz inzhenerov i arxeologov tyurskogo mira. 347 p. [in Russian].

Kamishev A., 2012. Kirgizistan. Xudojestvennaya kul’tura Sentral’noy Azii i Azerbaydjana IX-XV vv. [Artistic culture of Central Asia and Azerbaijan IX-XV centuries]. Vol.III. Toreutics. Samarkand-Tashkent: MISAI. P. 97-122. [in Russian].

Karaev O.K., 1983. Istoriya Karaxanidskogo kaganata (X – nachalo XII vv.) [History of the Karakhanid Kaganate (X – beginning of XII)]. Frunze: Ilim. 300 p. [in Russian].

Koshg‘ariy Mahmud, 1963. Devoni lug‘otit turk. [The dictionary is Turkish.]. Vol. II. Translator and publisher S.M. Mutalibov.Toshken: Fan. 427 p. [in Uzbek].

Marshak B.I., 1972. Sogdiyskoe serebro. Ocherki po istorii vostochnoy torevtiki. [Sogdian silver. Essays on the history of Eastern toreutics]. Moscow: Nauka. 191 p. [in Russian].

Mirzaaxmedov D. K., 2013. K sotsialno-ekonomicheskim faktoram razvitiya glazurovannoy keramiki Maverannaxra IX – nachala XIII v. [On the socio-economic factors in the development of glazed ceramics from Mawarannahr in the 9th century – the beginning of the 13rd century]. Sogdiysy, ix predshestvenniki, sovremenniki i nasledniki: na osnove materialov konferensii “Sogdiysy doma i na чujbine”. SPb.: GE. P. 353-375 (Tr. GE; T. 62). [in Russian].

Omonov Sh., 2019. “Soxta Tripole” sopollari tarixiga doir [About Ceramics by named “Psevdo Tripol Culture” of Central Asia]. O’tmishga nazar. [Look to The Past]. No25. Toshkent, P. 26-28. [in Uzbek].

Sverchkov L.M., 1991. Poselenie Mik – istochnik po srednevekovoy istorii Ustrushani [Settlement Myk – a source on the medieval history of Ustrushan]. Avtoref. diss. kand. ist. nauk. [Autor’s abstract diss. Ph.D.]. Samarkand. 25 p. [in Russian].

Tashxodjaev Sh.S., 1967. Khudojestvennaya polivnaya keramika Samarkanda IX– nach. XIII vv. [Artistic glazed ceramics of Samarkand IX – beginning. 13th century the vessels]. Tashkent: Fan. 153 p. [in Russian].

Terenozhkin А.I., 1951. Raskopki na gorodishe Аfrasiab. [Excavations at the site of Afrasiab]. Kratkie soobsheniya Instituta istorii materialnoy kultury [Brief communications from the Institute of the History of Material Culture], XXXVI. Moscow-Leningrad: Nauka. P. 136-140. [in Russian].

Hakimov А., 2019. Iskusstvo i remesla tyurkskix narodov Sentralnoy Аzii v kontekste istoricheskoe vzaimodeystviya osedlo zemelcheskix i nomadicheskix kultur [Art and crafts of the Turkic peoples of Central Asia in the context of historical interaction between settled land and nomadic cultures]. Sentralnaya Аzii v srednevekovya i novogo vremeni [Central Azia in the Middle Ages and Modern Times]. D. Аlimova, F. Shvarts (ed). Tashkent-Vena: Аkademnashr. P. 326-332. [in Russian].

Hudud ul-olam (Movarounnahr tavsifi), 2008. Fors tilidan tarjima, so’zboshi va izohlar muallifi Omonullo Bo’riev [Hudud ul-Alam (description of Movarounnahr). The author of the translation from Persian, foreword and comments is Omonullo Boriev]. Toshkent: O’zbekiston. 64 p.[in Uzbek].

Shishkina G.V., 1975. Buxarskie vorota srednevekovogo Samarkanda [Bukhara Gate of medieval Samarkand]. Afrasiab. Vol. 4. Tashkent. P. 23-41. [in Russian].

Yusuf Khos Hajib, 1971. Qutadg‘u bilig (Saodatga eltuvchi bilim) [Knowledge that leads to happiness]. Toshkent: Fan. 964 p. [in Uzbek].

Anarbaev A., 2023. Akhsikent arxeological park. Tashkent: Fan. 374 р.

Hakimov A., 2006. The Art and Crafts of the Central Asian Turkic-Speaking Peoples. The Turkic-Speaking Peoples. Munich.

Ivanov A., 2020. Toreutics Of Mavarannahr. The Collection of The State Hermitage (Saint Petersburg, Russia) Part two Art of Mavarannahr in the 8tm – 15tm Centuries. Tashkent: Silk Road Media, East Star Media. P. 152-154.

Omelchenko A., 2020. Culture of Mavarannahr in the 9tm – 10tm Centuries. The Collection of The State Hermitaje (Saint Petersburg, Russia) Part two Art of Mavarannahr in the 8tm – 15tm Centuries. Tashkent: Silk Road Media, East Star Media. P. 92-97.

Torgoev A., 2020. Adornments. The Collection of the State Hermitaje (Saint Petersburg, Russia) Part two Art of Mavarannahr in the 8tm – 15tm Centuries. Tashkent: Silk Road Media, East Star Media. P. 171-173.