Қазақ тілі белсенді лексикасында сақталған көне түркі есімше  жұрнақтары

Марлен  Әділов

doi:10.32523/2664-5157-2024-3-139-158

Авторлар

Марлен Әділов Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-3-139-158

Кілт сөздер:

түркі тілдері, көне түркі ескерткіштері, -асы/-есі, ашақ/ ежек, -аған/-еген есімше аффикстері, лексикалану, форма түзуші -мыш жұрнағы, қыпшақ тілдеріндегі өнімсіз жұрнақтар, субстантивтену

Аннотация

Қазіргі қазақ тілінде қазақ тілінің грамматикалық нормаларына тән емес, бірақ көне түркі тіліне және қазіргі кейбір түркі тілдеріне тән морфологиялық формалар кездеседі, олардың қатарына -асы, -аған, -ажақ, -арман есімшелік тұлғалар кіреді. Мақалада осы форма түзуші аффикстердің қолданыс тарихы және кейбір жағдайларда олардың түркі тілдерінде лексикалануы ескеріле отырып, «-мыш» аффиксінің фонетикалық тұлғалары мен семантикасының даму тарихына назар аударылады. -Мыш тұлғасы -bïs (-быс), -bït (-быт) деген ежелгі праформадан бастау алады, соңғысы якут тілінде сақталған. Көне түркі тілінде -мыш жұрнағы белгісіздікті білдіретін бұрынғы өткен шақ мағынасын үстеп, руникалық ескерткіштер мен ерте орта ғасырлардағы түркі жазба мұраларында белсенді қолданылған. Тарихи даму процесінде -mïš аффиксі кейінгі орта ғасырлар мен қазіргі түркі тілдерінде есімше немесе етістіктен есімдену процесіне өтіп, субстантивтенеді. Бұл процесс қыпшақ тілдер тобында, әсіресе қазақ тілінде көрініс тапты. Ал оғыз тілдерінде «-мыш»-тың грамматикалық мағынасы сақталып, аффикс өткен шақ және есімше қызметінде өнімді морфологиялық форма болып жұмсалуда. Қазақ тілінде аффикс өнімсіз жұрнақтар қатарына кіреді, дегенмен ол жазмыш, аталмыш, озмыш секілді түбірі бөлек ажыратыла бермейтін, бұрыннан қалыптасқан сөздердің құрамында кездеседі. Сонымен қатар, қазақ тілінде заттанып, есім тудырушы сөзжасамдық аффиксіне айналды: тұрмыс, болмыс, қылмыс, оқымысты. Мұнымен бірге белгісіздікті білдіретін өткен шақ қызметінде aйтыпты-мыс, бaрыпты-мыс; көріпті-мiс мысалдарындағы -мыс тұлғасын көне түркі тілінің қазақ тіліндегі элементі деп қарастыруға болады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Марлен Әділов, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

PhD, Немат Келімбетов атындағы Түркітану орталығының бас ғылыми қызметкері

Әдебиет

Abilkasymov B., 1982. XIX gasyrdyn ekinshi zhartysyndagy Kazak adebi tili [Kazakh literary language in the second half of the XIX century]. Аlmaty: Gylym. 224 p. [in Kazakh].

Aidarov G., 1971. Yazyk Orhonskih pamyatnikov drevnetyurkskoi pis’mennonsti VIII veka. [The language of the Orkhon monuments of the ancient Turkic script of the VIII century]. Аlmaty: Nauka. 380 p. [in Russian].

Amanzholov А., 2003. Istoriya i teoriya drevnetyurkskogo pis’ma [The history and theory of ancient Turkic writing]. Аlmaty: Меktеp. 368 p. [in Russian].

Bashkort telenen hozlege, 1993. [Dictionary of the Bashkir language]. Мoscow: Ruskiy yazyk. 865 p. [іn Bashkir].

Dmitriyev N., 1962. K voprosu о znazheniy osmanskoi glagol’noı formy -mysh [On the question of the meaning of the Ottoman verb form -mysh]. Stroi tyurkskih yazykov [The structure of the Turkic languages]. Moscow: Vostochnye literatury. P. 181-186. [in Russian].

Zhubanov K., 1966. Kazak Tili zhonindegi zertteuler. [Research on the Kazakh language]. Almaty: Gylym. 362 p. [in Kazakh].

Zhubanov Е., 1975. Keybir grammatikalyk tulgalardyn halyk poeziyasyndagy koldanys erekshelikteri [Features of the use of some grammatical forms in folk poetry]. Kazak tili boyinsha zertteuler [Research on the grammar of the Kazakh language]. Аlmaty: Gylym. P. 113-124. [in Kazakh].

Kordabayev T., Balakayev M., 1967. Kazak tilinin grammatikasy Morfologiya [Grammar of the Kazakh language Morphologi]. Аlmaty: Gylym. 264 p. [in Kazakh].

Kenesbayev І., 1977. Kazak tilinin frazeologiyalyk sozdigi [Phraseological Dictionary of the Kazakh language]. Almaty: Gylym. 711 p. [in Kazakh].

Kenesbayev І., 2008. Kazak til biliminin maseleleri [Problems of Kazakh linguistics]. Almaty: Arys. 640 p. [in Kazakh].

Kononov А., 1939. Turetskaya glagol`naya forma na -mysh [The Turkish verb form «-mysh»]. Uchebnye zapisi LGU [Educational notes of the Leningrad State University]. No20, Seriya Filologiya. P. 34-49. [in Russian].

Kоnоnоv А., 1980. Grammatika iazyka tyurkskih runicheskih pismennyh pamyatnilov VII-IX vv. [Grammar of the language of Turkic Runic written monuments of the VII–IX centuries]. Leningrad: Nauka. 255 p. [in Russian].

Kunanbayev А., 1961. Abai shygarmalarynyn bir tomdyk tolyk zhinagy [A complete one-volume collection of Abai’s works]. Almaty: Korkem adebiyet. 696 p. [in Kazakh].

Kurmanbaiuly Sh., 2014. Kazak terminologiasy [Kazakh terminology]. Аlmaty: Sardar. 952 p. [in Kazakh].

Kurmanbaiuly S., Adilov M., İbragimov Z., 2022. Kazakça ağızlar sözlüğünde kayıtlı bazı eskicil sözcükler üzerine [About some archaisms that are preserved in the dialects of the Kazakh language]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 73. P. 151-190. https://doi.org/10.32925/tday.2022.78 [in Turkish].

Kurmanbaiuly S., Adilov M., 2023. Abay, Yunus Emre ve Ahmet Yesevi’nin Dilindeki Türk Lehçeleri Arası Dilsel Özellikler [Linguistic Features Between Turkic Languages in ihe Works of Abay, Yūnus Emre and Aḥmad Al-Yasawī]. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 105. P. 313-333. https://doi.org/10.34189/hbv.105.015 [in Turkish].

Muhammed R., 2022. Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fil-Lûgati’t-Türkiyye’nin sözlükçülük anlayışı hakkında bir inceleme [A review of Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fil-Lûgati’t-Türkiyye’s understanding of lexicography]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 73. P. 7-20. https://doi.org/10.32925/tday.2022.73 [in Turkish].

Nadzhip E., 1989. Issledovaniya po istorii tyurkskih iazykov [Research on the history of the Turkic languages]. Моskvа: Nauka. 474 p. [in Russian].

Sarybayev Sh., 2018. Til-gumyr [Language Life]. Аlmaty: Тil bilimi instituty. 308 p. [in Kazakh].

Sauranbayev N., 1955., Diyalekty v sovremennom Kazakhskom yazyke [Dialects in the modern Kazakh language]. Voprosy yazykoznaniya [Questions of linguistics], 5. P. 43-51. [in Russian].

Serebrennikov B., Gadzhiyeva N., 1986. Sravnitel`no-istoricheskaya grammatika tyurkskih yazykov [Comparative historical grammar of the Turkic languages]. Moskva: Nauka. 301 p. [in Russian].

Syzdykova R., 1968. Abai shygarmalarynyn tili [The language of Abai’s works]. Аlmaty: Gylym. 383 p. [in Kazakh].

Syzdykova R., 2014. Sozder soyleydi [Words speak]. Almaty: El-Shezhire. 413 p. [in Kazakh].

Tenishev E., 1988. Sravnitek`no-istoricheskaya grammatika tyurkskih yazykov. [Comparative historical grammar of the Turkic languages]. Moscow: Nauka. 414 p. [in Russian].

Тоmanov М., 1988. Kazak tilinin grammatikasy. [Historical grammar of the Kazakh language]. Almaty: Меktep. 265 p. [in Kazakh].

Turyshev A., 2009. Mashxur Zhusip shaygarmalary tilinin adebi tilge katysy. [Relation of the language of Mashhur Zhusup’s works to the literary language]. Pavlodar: Kereku. 74 p. [in Kazakh].

Yskakov A., 1991. Kazirgi Kazak tili. [Modern Kazakh language]. Аlmаty: Аnа tіlі. 192 p. [in Kazakh].

Ercilasun А., Akkoyunlu Z., 2015. Dîvânu Lugâti’t-Türk. Ankara: TDK Yayınları. 995 p. [in Turkish].

Hacımenoğlu N., 2008. Karahanlı Türkçesi Grameri [Karahan Period Grammar]. Ankara: TDK Yayınları. 214 p. [in Turkish].

Tekin T., 1998. Orhon Yazıtları [Orkhon Inscriptions]. İstanbul: Simurg. 129 p. [in Turkish].