Древнетюркские аффиксы причастий, сохранившиеся в активной лексике казахского языка
Просмотры: 392 / Загрузок PDF: 356
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-3-139-158Ключевые слова:
тюркские языки, тексты памятников, аффиксы причастия -асы/-есі, -ашак/ ежек, -еген/-аған, лексикализация, формообразующий аффикс -мыш, непродуктивные аффиксы в кыпчакских языках, субстантивацияАннотация
В современном казахском языке встречаются морфологические формы, не характерные для грамматических норм казахского языка, но характерные для древнетюркского языка и некоторых других тюркских языков, к числу которых относятся причастные формы на -асы, -аган, -ажак, -арман, -мыш. Отмечая историю употребления этих формообразующих аффиксов, а в некоторых случаях их лексикализацию в тюркских языках, автор раскрывает историю развития формы и семантики аффикса -мыш. Форма на -мыш восходит к древней праформе -bïs (-быс), -bït (-быт), последняя сохранилась в якутском языке. В древнетюркском языке форма на -мыш выражает значение неочевидного прошедшего времени и активно используется в рунических текстах и в памятниках раннего средневековья. В процессе исторического развития аффикс -mïš субстантивизируется, приобретая значения причастия и отглагольного имени в текстах позднего средневековья и нового времени. Этот процесс нашел отражение в кыпчакских языках, в частности, в казахском языке. В огузских языках грамматическое значение формы сохранилось, и аффикс остается продуктивной морфологической формой. В казахском языке аффикс непродуктивен, хотя встречается в составе вышедших из употребления слов, таких, как жазмыш, аталмыш, озмыш и т.д. Более того, -мыш/міс в казахском языке, субстантивируясь, становится словообразовательным аффиксом существительных: тұрмыс, қылмыс, жеміс и т.п.
Вместе с тем, в некоторых отглагольных словах сохраняется значение неочевидности: айтыпты мыс, барыпты-мыс, көріпті-міс.
Скачивания
Литература
Abilkasymov B., 1982. XIX gasyrdyn ekinshi zhartysyndagy Kazak adebi tili [Kazakh literary language in the second half of the XIX century]. Аlmaty: Gylym. 224 p. [in Kazakh].
Aidarov G., 1971. Yazyk Orhonskih pamyatnikov drevnetyurkskoi pis’mennonsti VIII veka. [The language of the Orkhon monuments of the ancient Turkic script of the VIII century]. Аlmaty: Nauka. 380 p. [in Russian].
Amanzholov А., 2003. Istoriya i teoriya drevnetyurkskogo pis’ma [The history and theory of ancient Turkic writing]. Аlmaty: Меktеp. 368 p. [in Russian].
Bashkort telenen hozlege, 1993. [Dictionary of the Bashkir language]. Мoscow: Ruskiy yazyk. 865 p. [іn Bashkir].
Dmitriyev N., 1962. K voprosu о znazheniy osmanskoi glagol’noı formy -mysh [On the question of the meaning of the Ottoman verb form -mysh]. Stroi tyurkskih yazykov [The structure of the Turkic languages]. Moscow: Vostochnye literatury. P. 181-186. [in Russian].
Zhubanov K., 1966. Kazak Tili zhonindegi zertteuler. [Research on the Kazakh language]. Almaty: Gylym. 362 p. [in Kazakh].
Zhubanov Е., 1975. Keybir grammatikalyk tulgalardyn halyk poeziyasyndagy koldanys erekshelikteri [Features of the use of some grammatical forms in folk poetry]. Kazak tili boyinsha zertteuler [Research on the grammar of the Kazakh language]. Аlmaty: Gylym. P. 113-124. [in Kazakh].
Kordabayev T., Balakayev M., 1967. Kazak tilinin grammatikasy Morfologiya [Grammar of the Kazakh language Morphologi]. Аlmaty: Gylym. 264 p. [in Kazakh].
Kenesbayev І., 1977. Kazak tilinin frazeologiyalyk sozdigi [Phraseological Dictionary of the Kazakh language]. Almaty: Gylym. 711 p. [in Kazakh].
Kenesbayev І., 2008. Kazak til biliminin maseleleri [Problems of Kazakh linguistics]. Almaty: Arys. 640 p. [in Kazakh].
Kononov А., 1939. Turetskaya glagol`naya forma na -mysh [The Turkish verb form «-mysh»]. Uchebnye zapisi LGU [Educational notes of the Leningrad State University]. No20, Seriya Filologiya. P. 34-49. [in Russian].
Kоnоnоv А., 1980. Grammatika iazyka tyurkskih runicheskih pismennyh pamyatnilov VII-IX vv. [Grammar of the language of Turkic Runic written monuments of the VII–IX centuries]. Leningrad: Nauka. 255 p. [in Russian].
Kunanbayev А., 1961. Abai shygarmalarynyn bir tomdyk tolyk zhinagy [A complete one-volume collection of Abai’s works]. Almaty: Korkem adebiyet. 696 p. [in Kazakh].
Kurmanbaiuly Sh., 2014. Kazak terminologiasy [Kazakh terminology]. Аlmaty: Sardar. 952 p. [in Kazakh].
Kurmanbaiuly S., Adilov M., İbragimov Z., 2022. Kazakça ağızlar sözlüğünde kayıtlı bazı eskicil sözcükler üzerine [About some archaisms that are preserved in the dialects of the Kazakh language]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 73. P. 151-190. https://doi.org/10.32925/tday.2022.78 [in Turkish].
Kurmanbaiuly S., Adilov M., 2023. Abay, Yunus Emre ve Ahmet Yesevi’nin Dilindeki Türk Lehçeleri Arası Dilsel Özellikler [Linguistic Features Between Turkic Languages in ihe Works of Abay, Yūnus Emre and Aḥmad Al-Yasawī]. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 105. P. 313-333. https://doi.org/10.34189/hbv.105.015 [in Turkish].
Muhammed R., 2022. Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fil-Lûgati’t-Türkiyye’nin sözlükçülük anlayışı hakkında bir inceleme [A review of Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fil-Lûgati’t-Türkiyye’s understanding of lexicography]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 73. P. 7-20. https://doi.org/10.32925/tday.2022.73 [in Turkish].
Nadzhip E., 1989. Issledovaniya po istorii tyurkskih iazykov [Research on the history of the Turkic languages]. Моskvа: Nauka. 474 p. [in Russian].
Sarybayev Sh., 2018. Til-gumyr [Language Life]. Аlmaty: Тil bilimi instituty. 308 p. [in Kazakh].
Sauranbayev N., 1955., Diyalekty v sovremennom Kazakhskom yazyke [Dialects in the modern Kazakh language]. Voprosy yazykoznaniya [Questions of linguistics], 5. P. 43-51. [in Russian].
Serebrennikov B., Gadzhiyeva N., 1986. Sravnitel`no-istoricheskaya grammatika tyurkskih yazykov [Comparative historical grammar of the Turkic languages]. Moskva: Nauka. 301 p. [in Russian].
Syzdykova R., 1968. Abai shygarmalarynyn tili [The language of Abai’s works]. Аlmaty: Gylym. 383 p. [in Kazakh].
Syzdykova R., 2014. Sozder soyleydi [Words speak]. Almaty: El-Shezhire. 413 p. [in Kazakh].
Tenishev E., 1988. Sravnitek`no-istoricheskaya grammatika tyurkskih yazykov. [Comparative historical grammar of the Turkic languages]. Moscow: Nauka. 414 p. [in Russian].
Тоmanov М., 1988. Kazak tilinin grammatikasy. [Historical grammar of the Kazakh language]. Almaty: Меktep. 265 p. [in Kazakh].
Turyshev A., 2009. Mashxur Zhusip shaygarmalary tilinin adebi tilge katysy. [Relation of the language of Mashhur Zhusup’s works to the literary language]. Pavlodar: Kereku. 74 p. [in Kazakh].
Yskakov A., 1991. Kazirgi Kazak tili. [Modern Kazakh language]. Аlmаty: Аnа tіlі. 192 p. [in Kazakh].
Ercilasun А., Akkoyunlu Z., 2015. Dîvânu Lugâti’t-Türk. Ankara: TDK Yayınları. 995 p. [in Turkish].
Hacımenoğlu N., 2008. Karahanlı Türkçesi Grameri [Karahan Period Grammar]. Ankara: TDK Yayınları. 214 p. [in Turkish].
Tekin T., 1998. Orhon Yazıtları [Orkhon Inscriptions]. İstanbul: Simurg. 129 p. [in Turkish].
Загрузки
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2024 Turkic Studies Journal

Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial» («Атрибуция — Некоммерческое использование») 4.0 Всемирная.



















