Қытайдағы қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері
Қаралымдар: 345 / PDF жүктеулері: 527
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-4-130-145Кілт сөздер:
қазақ тілі, қазақ этникалық топтары, қытай тілінің әсері, тілдік құбылмалылық, лексика, ерекшеліктер, социолингвистикалық жағдайАннотация
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстан мен Қытай арасындағы экономикалық,
саяси және мәдени салалардағы қарым-қатынас нығая түсті. Бұл жағдай Қытайдағы қазақ
тілінің жағдайына қатысты мәселелерге ғалымдардың назарын аудартты. Қытайдағы қазақ тілі
Қазақстандағы қазақ тіліне қарағанда өзгеше жағдайда дамыды. Кеңес дәуірі кезеңінде, әсіресе
1930-1991 жылдар аралығында, Қазақстандағы және шетелдегі қазақ тілінің жағдайы мүлде
басқаша болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ тілі Қазақстан Республикасының мемлекеттік
тілі мәртебесіне ие болды. Дүние жүзіндегі қазақтар тарихи отанына қоныс аудара бастады.
Олар әлеуметтік-мәдени мәселелерге кезіге бастады, ең бастысы, аталған мәселелер әртүрлі
мәдени ортамен байланысты еді. Қазақстандағы қазақтарға коммунистік идеология мен орыс
мәдениеті өз әсерін тигізген. Қытайдан келген қазақтарға келсек, олардың тілінен коммунистік идеологияның, қытай тілі мен мәдениетінің әсерін көреміз. Бұл мақалада қазақ тілінің
лексикалық ерекшеліктерін, тарихын зерттеп жүрген Қытай, қазақ және шетелдік ғалымдардың
еңбектеріне шолу жасалып, жазбаша және ауызекі тілдік қолданыстағы қазақ тіліндегі сөздерге
талдау жасалды. Қытайдағы қазақ тілінің қазіргі кездегі хал-ахуалы сараланып, кейбір тілдік
ерекшеліктері анықталды. Осы мақаланың мақсатына сәйкес қарастырылған мысалдар негізінен
қазақ тілінің нұсқаларын стандартты қазақ тіліндегі нұсқалармен салыстыру арқылы талдау
жасалды. Сонымен қатар, Қытайдағы қазақ тіліне әсер еткен фактоларға талдау жасалып,
олардың басты себептері анықталды. Қытайда қазақтар көп шоғырланған аймақтардағы қолданыстағы қазақ тілі доминантты тілден тұрмыста қолданылатын тілге айналып бара жатқандығы анықталды.
Downloads
Әдебиет
Abish A. 2016. Modality in Kazakh as spoken in China. (Turcologica 107.) Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. 250 p.
Abish A., Csato E., 2011. Language attitudes and linguistic habits of young Kazakhs in Xinjiang // Kazakh in post-soviet Kazakhstan. Proceeding of the International Symposium on Kazakh. November 30 - December 2. P. 159-175.
Alimaqynuly D., 2016. Qytai qazaqtarynyn tіlіndegі zherlіk paryqtar men ozgeshelіkter [Local dialects and peculiarities of the Kazakh language in China], Tugan tіl [Native language]. 2 (27). P. 54-57. [in Kazakh].
Aqyndar aitysy 2009. [Poets’ contest], Journal of Yili Normal University, Yili, China. ISSN 1009-1084. No. 4. [in Kazakh].
Bi Xun, 2006. Introduction to Kazakh Folklore. Central Minzu University Press. Beijing, China. 444 p. [in Chinese].
Bolatov Zh., 1990. Qytaidan kelgenqazaqtar tіlіndegі zhergіlіktі erekshelіkter [Local peculiarities of the language of Kazakhs from China], Qazaq tіlіndegі aimaqtyq erekshelіkter [Regional peculiarities in the Kazakh language]. Almaty: Gylym. P. 38-51. [in Kazakh].
Brokgauz F.A., Efron I.A.,1895. Enciklopedicheskij slovar’ [Encyclopedic Dictionary]. Vol. 29. St. Petersburg. 105 p. [in Russian].
Dwyer, Arienne M., 2016. Endangered Turkic Languages of China. Ankara: International Turkic Academy and Astana: International Turkish-Kazakh University. Vol.1. P. 3-20.
Geng Shimin, 1989. Contemporary Kazakh Grammar (Central Minzu College Press, Beijing, China. 291 p. [in Chinese]
Hudson R.A., 1996. Sociolinguistics. Cambridge: Cambridge University Press. 279 p.
Johanson L., & Csató É., (eds.), 2022. Turkic languages. London & New York: Routledge. 512 p.
Johanson L., 2021. Turkic. Cambridge: Cambridge University Press. 1084 p.
Jumabay U., 2023. Clause combining strategies in Kazakh as spoken in China in comparative perspectives. PhD dissertation. Frankfurt: Goethe-Universität Frankfurt.
Krauss M., 1992.The world’s languages in crisis. Language, Journal of the Linguistic Society of America. Vol. 68. No. 1. P.6-10.
Li Sen, 1993. Shynzhandagy turkі tіlderіnіn dialektіlerі zhonіndegі algashqy іzdenіster [Preliminary research on dialects of Turkic languages in Xinjiang], Tіl zhane audarma [Language and translation]. Urumqi, China. No. 1. P. 8-14. [in Kazakh].
Naqysbekov O., 2001. “Zh. Aimauytulynyn dialektologiya turaly negіzgі oilary” [Main thoughts of Zh. Aimauytuly about dialectology], “Qazaq tіlіtarihy men dialektologiyasy” atty gylymi teoriyalyq konferenciya materialdary [Proceedings of the scientific-theoretical conference «History and dialectology of the Kazakh language»]. Almaty. [in Kazakh].
Radlov V.V., 1866. Obrazcy narodnoj literatury tyurkskih plemen, zhivushchih v yuzhnoj Sibiri i Dzhungarskoj stepi. Ch. I: Podnarechiya Altaya: altajcev, teleutov, chernevyh i lebedinskih tatar, shorcev i sayancev [Samples of folk literature of the Turkic tribes living in southern Siberia and the Dzhungar steppe. Part I: Sub-dialects of Altai: Altaians, Teleuts, Tuba and Lebedin Tatars, Shors and Sayans]. Vol. St. Petersburg. 454 p. [in Russian].
Richards J.C., Schmidt R., 2003. Longman Dictionary of Language Teaching and Applied Linguistics. Beijing-Foreign language teaching and research press. Beijing. 606 p.
Sarybaev Sh., 2000. Qazaq tіl bіlіm maselelerі [Problems of Kazakh linguistics] Almaty: Arys. 624 p. [in Kazakh].
Sauranbaev N.T., 1982. “Nekotorye cherty drevnekipchakskogo yazyka”, Qazaq tіl bіlіmіnіn problemalary / Problemy kazahskogo yazykoznaniya [Some features of the ancient Kipchak language Problems of Kazakh linguistics], Tandamaly enbekterіnіn zhinagy [A collection of selected works]. Almaty: Gylym baspasy. 351 p. / P. 241-251. [in Kazakh].
Tazhibayeva S.Zh., Nevskaya I.A., Mutali A.K., Kadyskyzy A., 2018. Kazakh Language as Spoken in China: Problems and Research Perspectives // Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. No. 3(124). P. 59-68.
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2023 Turkic Studies Journal
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
