«Жол» лексемасы және қазақ тілі мен мәдениетіндегі  жолға  қатысты топонимдер

Бекжан Әбдуәлиұлы

doi:10.32523/2664-5157-2024-2-155-173

Авторлар

Бекжан Әбдуәлиұлы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-2-155-173

Кілт сөздер:

семантикалық талдау, дромоним, жол бойындағы топонимдер, Жібек жолы, танымдық аспект, географиялық, тарихи-мәдени, дүниетанымдық, көпмағыналы, лексемалардағы синтагматикалық тіркесі

Аннотация

Мақалада Қазақстан аумағындағы ұлы далалар, ормандар, сусыз шөлді аймақтар, таулы жерлер, өзендер мен көлдер арқылы өтетін жол атаулары дромонимдер мен жол бойындағы топонимдерге семантикалық талдаулар жасалады. Жол ең бірінші тиімді бағыттарды айқындауды, адамдардың қауіпсіздігін және азық-түлік, қонақжайлармен қамтамасыз етуді қажет етеді.
«Жол» ұғымы қазақтың тарихи-мәдениеті мен мифологиялық түсініктерінен бастау алатын географиялық, экономикалық білімімен, дәстүрлерімен және рухани әлемімен тығыз байланысты. Сондықтан мақалада мифтер, аңыздар мен дәстүрлер арқылы қазақ халқындағы жол туралы ұғымның тілдік тұрғыдан мәні ашылады: мифтік таныммен сабақтас «садақа беру», «бата беру» немесе «теріс бата беру» секілді тіркестер ауыс мағынасында адамның өмір жолына қатысты қолданылады.
Қазақ халқының көшпелі тарихи мәдениеті және маусымға сәйкес қоныс аударып отыру дәстүрі арқылы дромонимдердің уақыт пен кеңістікке қатысты мәні айқындалды. Көшпелі өмірі мен тұрмыс-салтының аясында жолға қатысты лексиканың түрлеріне, мысалы, жаяу, аттылы қозғалыстарға қатысты лексиканы жатқызуға болады және бұл халықтың дәстүрлі тұрмысы мен салтынан ақпараттар береді.
Мақалада жол бойындағы топонимдердің ерекшеліктерін айқындауға, атап айтқанда, Қазақстан аумағынан өтетін Жібек жолының сауда-өркениеттік, саяси, мәдени рөліне назар аударылды. Белгілі қазақ ғалымы Ә.Марғұланның және басқа да зерттеушілердің еңбектері негізге алына отырып, еліміздегі жол бойындағы топонимдер жүйеленіп, оларға түсініктер берілді.
Жүйелі семантикалық талдаулар жүргізуге мүмкіндік тудыратын дромонимдер мен топонимдердің танымдық мәні ашылды, лексемалардың көпмағы налылығы, олардың сөзтудырушылық-деривациялық әлеуеті және синагматикалық қатынастары айқындалды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Бекжан Әбдуәлиұлы, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор м.а.

Әдебиет

Äbduäliūly B., 2021. Qazaq toponımıkasy [Kazakh toponymy]. Nūr-Sūltan: Bulatov A.J. 321 p. [in Kazakh].

Aitkali A.K., Karazhigitova A., 2023. On the issue of studying the connection of the ancient people of the Upper Irtysh region and Zhetysu at the end of the 1stmillennium BG. Turkic Studies Journal. Volume 5. Number 2. P. 23-32.

Basik S.N., 2008. Obshaıa toponımıka: ýchebnoe posobıe dlá stýdentov geogr. Fak. [General toponymy: a textbook for students of the Faculty of Geography]. Minsk: BGU. 168 p. [in Russian].

Biıarov B., 2012. Jer-sý attarynyń sózjasamdyq úlgileri [Word - formation patterns of toponyms]. Almaty: Memlekettık tıldı damytu instituty. 460 p. [in Kazakh].

Bolğanbaiūly Ä., 1997. Qalıuly Ǵ Qazirgi qazaq tiliniń leksıkologıasy men frazeologıasy [Qaliūly Ğ. Lexicology and phraseology of the modern Kazakh language]. Almaty: Sanat. 256 b.Hasenov Ä., 2003. Til bilimi (oqý quraly) [Linguistics (study guide)]. Almaty: Sanat. 416 p. [in Kazakh].

Iris Colditz, 2020. Buddhist and Indian Elements in the Onomastics of the Iranian Manichaean Texts. Entangled Religions. V. 11. No6. URL: https://er.ceres.rub.de/index.php/ER/article/view/8710 (14.04.2024).

Jūbanov Q., 2013. Qazaq til biliminiń máseleleri [Questions of Kazakh linguistics]. Almaty: Abzal-Ai. 640 p. [in Kazakh].

Katarina Lozić Knezović, Marina Marasović-Alujević, 2017. Transonymization as Revitalization: Old Toponyms of Split. Voprosy onomastiki. Volume 14. Issue 2. P. 159-173.

Kolomiets V.T., 1984. Nazvanıa dorog v ındoevropeıskıh ıazykah [Road names in Indo-European languages. Collection: Etymology. Moscow: Nauka. 255 p. [in Russian].

Kurkina L.V., 1968. Iz nablúdenıı nad nekotorymı nazvanıamı dorog ı tropınok v slavánskıh ıazykah [From observations on some names of roads and paths in Slavic languages]. Collection: Etymology. Moscow: Nauka. 278 p. [in Russian].

Margulan A.H., 2012. Shyǵarmalary. XIII tom [Collected works. Volume XIII]. Almaty: Alatau. 576 p. [in Kazakh].Nūğman B.Ğ., Şaimūqanova S.D., 2020. Uly Jibek joly [The Great Silk Road]. URL: https://ulagat.com/2020/11/16/ūly-jıbek-joly/ 14.04.2024 j.

Podolskaıa N.V., 1988. Slovar rýsskoı onomastıcheskoı termınologıı [Dictionary of Russian onomastic terminology]. Moscow: Nauka. 192 p. [in Russian].

Saparov Q., 2007. Pavlodar oblysynyń toponımıkalyq keńistigi (qazaqtardyń keńistikti ıgerý tájirıbesiniń jer-sý ataýlaryndaǵy kórinisi) [Toponymic space of Pavlodar region (reflection of the experience of spatial development of Kazakhs in the names of land-waters)]. Pavlodar: «KO» ĞÖF. 308 p. [in Kazakh].

Vasilyev V.L., 2023. New look on the toponyms Valdai and Gora-Valdai. Voprosy onomastiki. V.20. No 2. P. 41-57. URL: http://elar.urfu.ru/handle/10995/123672 (14.04.2024).Zhumagulov Zh. Qandaı jol ataýlaryn bilesiz? [What road names do you know?]. URL: https://massaget.kz/layfstayl/zhadnama/48279/ (14.04.2024). [in Kazakh].