Ясауидің «Диуани Хикметі» мен Дантенің «Құдыретті комедиясында»  бейіш пен тозақтың бейнеленуі

Жанат  Аймұхамбет

doi:10.32523/2664-5157-2023-4-146-162

Авторлар

Жанат Аймұхамбет Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-4-146-162

Кілт сөздер:

хикмет, түркі, рух, о дүние, бұ дүние, сопылық таным, айтыс, бейіш, тозақ

Аннотация

Мақалада Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикметіндегі» пейіш пен тозақ
айтысын түркі сөз өнеріне тән айтыс үлгілерімен және Данте Алигьеридің
«Құдыретті комедиясындағы» жұмақ пен тозақтың бейнеленуімен салыстыра
талдау мақсат етілген. Ясауи хикметтерінің рухани-философиялық және
көркемдік құндылығы қарастырылып, пейіш, тозақ ұғымдарының адамзат
санасындағы бейнесі зерделенеді.
Рухтың мәңгілік өмірі туралы сенім «екі дүние» моделін туындатты. О дүниенің
өзін рухтың бұ дүниедегі ісіне қарай тұрақтайтын екі әлемнен тұратынын діни
тұрғыда негіздеген жазбалар баршылық. Жұмақ пен тозақ бейнесі қасиетті
кітаптардың ғана емес, көркем туындылардың да алтын өзегіне айналды.
Солардың жарқын бір үлгісі – Дантенің «Құдыретті комедиясы». Бұл туындыда
бейнеленетін о дүниелік екі тұрақ сипатын түркі дүниесінің ғұламасы Ясауи
хикметтерімен салыстыру арқылы жалпыадамзаттық көркемдік таным негіздері
туралы ой қорытылады.
Ясауи жұмақ пен тозақты айтыстыру арқылы гуманистік ұлы мұраттарды үлгі
етеді. Адам баласының адамгершілік болмысы ар-ұятпен бағаланатыны, рухани
құндылықты тұтыну ұстанымы айтыс үлгісіндегі мәтінде барынша айқындалады.
Қазақ фольклорындағы айтыста ұтымды да тапқыр сөзбен қарсыласты жеңу
мақсат етіледі. Хикмет жанр ретінде түркі өлеңімен мазмұндық, пішіндік тұрғыда
үйлесім тауып, айтылар ойды жеткізудің тиімді тәсілі ретінде айтыс үлгісін
жатсынбай қабылдайды.
Бұл бинарлық оппозициялық ұғымның адамзат танымындағы мәдени код
ретінде рухтың тазалығы мен асқақтығы жолындағы күресті таныту мақсатында
сөз өнерінің басты нысанына алынғаны талдаулар негізінде тұжырымдалады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Жанат Аймұхамбет , Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, қазақ әдебиеті кафедрасының профессоры

Әдебиет

Aligeri D., 2012. Kudyretti komedia. Orys tilinen audargan K.Ahmetov [Powerful comedy. Translated from Russian by K. Akhmetov]. Astana: Audarma. 792 p. [in Kazakh].

Artamonova T.G., 2019. Obrazy ada i raia v filosofskih proizvedeniah Marka Tvena. Filologicheskie nauki. Voprosy teorii i praktiki [Images of hell and heaven in the philosophical works of Mark Twain. Philological sciences. Questions of theory and practice]. Vol. 12. Iss. 6. P. 75-79. [in Russian].

Abduov A., 2022. Koja Ahmet Yasauidın dunietanymy [Khoja Ahmet Yasawi’s worldview]. Almaty: «Kokjiek-Gorizont». 204 p. [in Kazakh].

Buzhor E.S, Şevchenko O.V., 2022. O motivah ada, chistilisha i raia v tvorchestve F.M.Dostoevskogo. Gumanitarnye nauki.Vestnik Finansovogo universiteta [About the motives of hell, purgatory and heaven in the works of F.M. Dostoevsky. Humanities. Bulletin of the Financial University]. 12(2). P. 75-83 [in Russian].

Dosmukhameduly H., 2013. Aruakpen aitysu. Kıtapta: Aitystanu. Gylymi jinak [Arguing with a ghost. In the book: Argument. Scientific collection]. Astana: «Jalgas-Print». 420 p. [in Kazakh].

Zholdasbekov M., 2002. Tastar soileidı [The stones speak]. Astana: Foliant. 194 p. [in Kazakh].

Kramer Semyuel N., 1991. Istoriya nachinaetsya v Shumere. 2-e izd., izmen. Per. s angl. F.L.Mendel’sona [The story begins in Sumer. 2nd ed., rev. Per. from English. F.L. Mendelssohn]. Moscow: «Nauka». Glavnaya redakciya vostochnoj literatury. 235 p. [in Russian].

Kurgan M.G., 2021. Dantovskie obrazy ada v «Zapiskah iz mertvogo doma» F.M. Dostoevskogo. İmagologia i komparativistika [Dante’s images of hell in “Notes from the House of the Dead” by F.M. Dostoevsky. Imagology and comparative studies.]. No15. P. 31-52. [in Russian].

Korganbekov B., 2010. Kozha Ahmet İasaui hikmetterı jane qazaq folkloryndagy zhoqtau zhanry. KazUU habarşysy. Filologia seriasy [Wisdom of Khoja Ahmet Yasawi and mourning genre in Kazakh folklore. KazNU Khabarchysi. Philology series]. No6 (130). P. 268-270. [in Kazakh].

Moshanskaya O.L., 2018. Opozisia «rai» – «ad» v hudozhestvennom vospriatii anglosaksov i drevnih rusichei. Religia i kultura [The opposition “heaven” – “hell” in the artistic perception of the Anglo-Saxons and ancient Russians. Religion and culture]. P. 170-177. [in Russian].

Nurdauletova B.I., Shohaev M.T., Kenganova A.B., 2022. Jyraular poetikasyndagy «Shynaiy adam» konseptisi [The concept of «real man» in the poetics of the poets]. Turkic Studies Journal. Astana: EUU baspasy. P. 72-85. [in Kazakh].

Nurjan S., 2013. Kyryk hikmet. Kurastyrgan: Nurjan S. [Forty wisdom. Compiled by: Nurzhan S.]. Almaty: «Efekt» JSHS. 88 p. [in Kazakh].

Ualihanov Sh., 1985. Tandamaly [Optional]. Almaty: Jazushy. 560 p. [in Kazakh].

Eliot T.S., 1996. Naznachenie poezii. Stat’i o literature. Perevod s anglijskogo [Purpose of poetry. Articles about the literature. Translation from English]. Kiev: AirLand. 353 p. [in Russian].

Yasaui K., 2016. Diuani hikmet (Hikmetter jinagy). Kazak tiline audargandar: K.Kari, G.Kambarbekova [Diwani Hikmet (Collection of Wisdom). Translated into Kazakh: K. Kari, G. Kambarbekova]. Astana: «Gylym» baspasy. 210 p. [in Kazakh]