Реликтовые корневые морфемы казахского языка в ряду  универсалий

Нурсулу Букетова; Айгуль Аратаева; Салтанат Туркенова; Асель Амренова

doi:10.32523/2664-5157-2023-4-99-114

Авторлар

Нурсулу Букетова академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті
Айгуль Аратаева академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті
Салтанат Туркенова академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті
Асель Амренова Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-4-99-114

Кілт сөздер:

реликт түбiр морфема, синхрондық жазықтық, диахрондық тереңдiк, сɵздiң деструкциясы, тiлдiк белгi, мағына импульсi, сɵзжасамдық талдау, сɵзжасам моделi, қарапайым сөзжасам бірліктері.

Аннотация

Лексикалық қалдық сөзжасамдағы қарқынды үдерістің бір факторы ретінде
көптеген тілде сипатталған. Реликт түбір морфемалар (РТМ-лар) тілден туындайтыны
көрсетілген. Құрамында РТМ-сы бар сөздер тіл жүйесінде көбінесе ережеден тыс ерекшеліктер
қатарына жатады, сол себепті «тілдің қатып қалуы», «уникалия», «радиксоид», «квази-морфа»,
т.б. деп аталады. РТМ-лы сөздерді морфемалық жіктеуді ғалымдар әлемдік деңгейде талай
талқылаған, бірақ бұл мәселеде ортақ бір пікірге келе алмаған.
Мақалада РТМ-лы сөздерде аталған бірліктерді синхронды сөзжасамдық талдау тұрғысынан
бөліп анықтаудың мысалдары берілген, мұнда қазақ тіліндегі РТМ-лы сөздер туынды сөз және күрделі сөз ретінде қарастырылады. РТМ-лы сөздер синхронды сөзжасам жүйесіне қосымша
және толық мағыналы түбір сөздер арқылы жалғанады, осылайша тілдер корпусында сақталады.
Мақалада РТМ-лар Ф. де Соссюр бойынша тілдің қазіргі қалпы, сондай-ақ тарихи ракурс
тұрғысынан өзіндік мағынаға ие тілдік белгі ретінде қарастырылады. Сөзжасамдық жымдасуы
және онымен сөз ағымына қатысуы нәтижесінде синхрондық жазықтықта сақталатын лексикалық
қалдықтардың мағына импульсін немесе мағынасын айқындау мүмкіндігі пайда болады. РТМ-лы
сөздерді диахронияда талдау уақыт факторы бойынша диахрондық тереңдіктің қай деңгейінде
мағыналар аккумуляциясы болатынын, айқындап берді. РТМ-лардың тілде болуы, соның ішінде
қазақ тілінде болуы универсалды сипатқа ие.
Сонымен, реликт түбір морфемалар синхронды сөзжасамдық талдауда қалдыққа бөлінетін,
семантикасы сөзжасамдық мағынаны білдіретін фразеологиялық сипатқа ие түбір морфема,
сондай-ақ диахрондық аспектіде әр алуан тарихи кесімінен табылатын көптеген мағынасы
дәлелденгені айтылады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Нурсулу Букетова, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті

филология ғылымдарының докторы, шетел филология кафедрасының профессоры

Айгуль Аратаева, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті

филология ғылымдарының кандидаты, аударма теориясы мен практика кафедрасының профессор ассистенті

Салтанат Туркенова, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті

педагогика ғылымдарының кандидаты, аударма теориясы мен практика кафедрасының профессор ассистенті

Асель Амренова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының кандидаты, шет тілдер теориясы мен практика кафедрасының аға оқытушысы

Әдебиет

Balakaev M.B., Esenov K.M., Zhanpeisov E.N., Oralbaeva I.O., 1989. Kazipgi қazaқ tіlі sөzzhasam zhuiesі [Word-building System of the Modern Kazakh Language]. Almaty. 365c. [in Kazakh].

Baskakov N.A., 1969. Vvedenie v izuchenie tiurkskikh iazykov [Introduction to the Study of Turkic Languages]. M.: Vysshaia shkola. 331s. [in Russian].

Bektaev K.B., 1971. Obratnyi slovar kazakhskogo iazyka [Reverse Dictionary of Kazakh Language]. Almaty. [in Russian].

Bloomfield L., 1955. Language. London: g.Allen Unwin. 566 p.

Buketova N.I., 2018. Reliktovaia kornevaia morfema kak iazykovaia universaliia [Relic Root Morpheme as a Linguistic Universal]. Karaganda: TOO Tengri LtD. 292 s. [in Russian].

Biuler K., 1993. Teoriia iazyka [Theory of Language]. Moskva: Progress. 501 c. [in Russian].

Vambery H., 1878. Etymologisches Worterbuch der Turkotatarischen Sprachen [Etymology Dictionary of Turkic and Tatar Languages]. Leipzig: F.A. Brockhaus. 228 s. [in German].

Dokulil M., 1968. Zur Frage der Stellung der Wortbildung im Sprarhsystem [Revisiting the Role of Word Formation in the Language System], Slovo a Slovesnost [Word and Verbal Folklore], R.28. S.13. [Electronic resource]. Available at: http://sas.ujc.cas.cz/archiv.php?art=1589. (Accessed: 21.06.2023). [in German].

Kaidarov A.T., 1986. Struktura odnoslozhnykh kornei i osnov v kazakhskom iazyke [Structure of One-Word Roots and Stems in Kazakh Language]. Alma-Ata: Izd-vo «Nauka» Kazakhskoi SSR. 322 s. [in Russian].

Coseriu E., 1974. Synchronic, Diachronie und Geschichte. [Synchrony, Diachrony and History]. Das Problem des Sprachwandels [The Problem of Language Change]. Munchen: Fink. 250 s. [in German].

Lessing F.D., 1960. Mongolian-English dictionary. Berkeley; Los-Angeles: University of California Press.

Musaev K.M., 1984. Leksikologiia tiurkskikh iazykov [Lexicology of Turkic Languages]. M.: Nauka. 227 s. [in Russian].

Nadzhip E.N., 1989. Issledovaniia po istorii tiurkskikh iazykov XI-XIV vv [Research of Turkic Languages History of XI-XIV Centuries]. M.: Nauka. 291 c. [in Russian].

Pokorny J., 1959. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch [Indo-Germanic Etymology Dictionary]. Bern und München: A.Francke. 1183 s. [in German].

Ramstedt G.J., 1935. Kalmukisches Worterbuch [Kalmyk Dictionary]. Helsinki. 321 p. [in German].

Sevortian E.V., 1978. Etimologicheskii slovar tiurkskikh iazykov [Etymology Dictionary of Turkic Languages]. Moskva: Izd-vo «Nauka». 349 s. [in Russian].

Smirnitskii A.I., 1956. Leksikologiia angliiskogo iazyka [English Lexicology]. M.: Izd-vo in. lit. 260 s. [in Russian].

Sossiur F. de, 1977. Trudy po iazykoznaniiu [Works on Linguistics]. Moskva: Progress. 696 s. [in Russian].

Fuko M., 1994. Slova i veshchi [Words and Things]. Sankt-Peterburg: A-cad. 408 s. [in Russian].

Shaimerdinova N.G., 2022. Kornevaia morfema v drevnetiurkskom iazyke [Root Morpheme in Old Turkic Language], Turkic Studies Journal, 1 (4), P. 95-108. [in Russian].

Schleicher A., 1861-1862. Compendium der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen [Pantology of Contrastive Grammar of Indo-Germanic Languages]. B.I.Weimar. 784 s. [in German].