The image of dog in Kazakh traditions and folk beliefs

Ержан  Арғынбаев

doi:10.32523/2664-5157-2024-1-94-111

Авторлар

Ержан Арғынбаев Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2024-1-94-111

Кілт сөздер:

қазақтар, фольклор, әдебиет, ит, мәдениет, халық сенімдері, әлеуметтік-мәдени тұрмыс, салт-дәстүр

Аннотация

Адамзат баласының алғаш қолға үйреткен жануарларының бірі болып
есептелетін ит тарихтың кез келген дәуірінде маңызды рөлге ие болып, өмірдің қай саласында болмасын адамға пайдасын тигізгендіктен, әрбір мәдениетте өз орнын тауып отырған. Қазақтар үшін жеті қазынаның бірі саналған ит адамның айнымас адал досы, шаңырақ пен қора-қопсының
күзетшісі, мал-жан мен төрт түліктің қорғаны, шопандар мен аңшылардың жәрдемшісі болған. Тек бұл ғана емес, әлеуметтік-мәдени тұрмыстың бір бөлшегіне айналған иттің қазақ
халқының салт-дәстүрлерінде, наным-сенімдерінде, өнері мен сөздік қорында елеулі орны бар. Зерттеудің басты мәселесі – қазақ қоғамындағы ит туралы оң және теріс көзқарастардың шығу тегін зерттеп, олардың салт-дәстүрлер мен халықтық наным-сенімдердегі негізгі көріністерін анықтау. Бұл мақала иттің қазақтардың әлеуметтік-мәдени тұрмысындағы, салт-дәстүрлері
мен наным-сенімдеріндегі алар орны мен маңызына және мәніне тоқтала отырып, қазақтардың итті қалай қабылдағанын анықтауды көздейді. Көзделген мақсатқа жету үшін қазақтың салт дәстүрлерінен бастап, қазақ халық сенімдері, қолөнершілік сынды бірқатар салалардағы итке
қатысты ырымдар, наным-сенімдер мен амалдар қамтылып, жіті қарастырылған. Осы зерттеудің
нәтижелері көрсеткендей, қазақ мәдениетінде ит тек үй жануары ғана емес, сонымен бірге мәдени символ және мифологиялық образ болып табылады. Күнделікті өмірдегі практикалық рөлімен, салт-дәстүрлік және мифологиялық мағыналарымен қатар, ит бейнесі қазақ қоғамының
ұжымдық санасында жағымды да, жағымсыз да мағынаға ие.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Ержан Арғынбаев, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті

PhD, аға оқытушы

Әдебиет

Aqbai N., 2013. Qazaqtyñ dästürlı ataulary: ensiklopedialyq sözdık [Kazakh traditional names: encyclopedic dictionary]. Almaty: Arda+7. 496 p. [in Kazakh]

Aspandiarov B., Asyqbaeva N., Ahmetova Ş., Esenğūlova K., Janūzaqov T., Järkeşeva G., Keñesbaev İ., Toişybaeva S., Hamzina B., 1959. Qazaq tılınıñ tüsındırme sözdıgı [Explanatory dictionary of the Kazakh language]. Almaty: Qazaq SSR ğylym akademiasynyñ baspasy. 255 p. [in Kazakh]

Äjığali S., 2005. Qazaq halqynyñ dästürlerı men ädet-ğūryptary [Traditions and customs of the Kazakh people]. 1-tom. Almaty: Arys. 328 p. [in Kazakh]

Älımbai N., 2012. Qazaqtyñ etnografialyq kategorialar, ūğymdar men ataularynyñ dästürlı jüiesı [Traditional system of Kazakh ethnographic categories, concepts and names]. 2-tom. Almaty: RPK Slon. 736 p. [in Kazakh]

Älımqūlov B., 1994. jäne Äbdıramanov, E. Küieu keltır, qyz ūzat, toiyñdy qyl [Bring a groom, give a girl, have a wedding]. Almaty: Sanat. 238 p. [in Kazakh]

Babalar sözı (jüz tomdyq). Tüs joru jäne yrymdar [Word of ancestors (in one hundred volumes). Dream description and beliefs]. 94-tom., 2013. Astana: Foliant baspasy. 432 p. [in Kazakh]

Begmanov Q., 2010. Halqy myqtynyñ salty myqty: etnografialyq syr-sūhbat [Strong nations, strong traditions: ethnographic conversation]. Almaty: Ölke. 480 p. [in Kazakh]

Bektemırova S., 2012. Kinomorfizmderdıñ tanymdyq semantikasy [Cognitive semantics of cinemorphisms]. Almaty: Äreket-Print. 191 p. [in Kazakh]

Bolğanbaev Ä., Qaliev, B., Baizaqov, S., Osmanova, A., Däuletqūlov, Ş., Jünısova, M., Nūrğazieva, G., 1999. Qazaq tılınıñ sözdıgı [Dictionary of the Kazakh language]. Almaty: Daik-Pres. 776 p. [in Kazakh]

Janūzaqov T., 1971. Qazaq esımderınıñ tarihy [History of Kazakh names]. Almaty: Ğylym. 216 p. [in Kazakh]

Keikın J., 2000. Qazaqy ataular men bailamdar [Kazakh names and concepts]. Almaty: Ölke.256 p. [in Kazakh]

Kenjeahmetūly S., 2003. Jetı qazyna (bırınşı kıtap): köpşılık oqyrmanğa arnalğan [Seven treasures (first book): for the mass readers]. Almaty: Ana tılı. 135 p. [in Kazakh]

Kenjeahmetūly S., 1994. Qazaqtyñ salt-dästürlerı men ädet-ğūryptary: köpşılık oqyrman qauymğa arnalğan [Kazakh traditions and customs: for the mass readers]. Almaty: Ana tılı. 80 p. [in Kazakh]

Qaibarūly A. jäne Bopaiūly, B., 1998. Qazaq yrymdary / Kazahskie poverä [Kazakh beliefs].Almaty: Qazaq ensiklopediasy. 167 p. [in Kazakh]

Qanarbaeva B., 1999. Qazaqtyñ nanym-senımderı [Kazakh superstitions]. Almaty: Qanağat. 120 p. [in Kazakh]

Qondybai S., 2004. Arğyqazaq mifologiasy [Proto Kazakh mythology]. 4-tom. Almaty: DaikPress. 272 p. [in Kazakh]

Nüsıpoqasūly A., 2014. Tal besıkten jer besıkke deiın [From wooden cradle to earthen cradle]. Almaty: Öner 21-ğasyr qoğamdyq qory. 592 p. [in Kazakh]

Oljataev S., 2007. Tüs jorudyñ töl kıtaby [Dream statement book]. Şymkent: Altyn alqa baspasy, 160 p. [in Kazakh]

Toqtabai A. jäne Seiıtqūlova J., 2005. Tört tülıktıñ qasietı [Properties of cattles]. Almaty. 192 p. [in Kazakh]

Argynbayev Y., 2016. Kazak Folklorunda Köpek [Dog in Kazakh folklore]. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara. 109 p. [in Turkish]

Baltacı Z. T., 2014. Türk Kültüründe Köpek (İnanış, uygulama ve anlatılar) [Dog in Turkish culture (Beliefs, practices and narratives)]. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Balıkesir. 196 p. [in Turkish]

Caferoğlu A., 1961. Türk Onomastiğinde Köpek Kültü [Dog in cult Turkish onomastics]. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, (İkinci Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. P. 1-11. [in Turkish]

Dıykanbayeva Mayramgül. 2009. Kırgız Atalar Kültü ve Kırgız Atalar Kültünün Yaşayan Kültüre Etkileri. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. 401 p. [in Turkish]

Dilek İ., 2014. Resimli Türk Mitoloji Sözlüğü (Altay/Yakut) [Pictured Turkish mythology dictionary (Altay/Yakut)]. Ankara: Grafiker. 212 p. [in Turkish]

Dilek İ., 2021. Türk Mitoloji Sözlüğü [Turkish Mythology Dictionary]. Ankara: Türk Dili Kurumu, 951 p. [in Turkish]

Eren Metin. 2010. Van Gölü Havzası Ölüm Gelenekleri ve Türk Kültür Ekolojisi İçerisindeki Yeri. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van. 516 p. [in Turkish]

İnan A., 1998. Makaleler ve İncelemeler [Articles and reviews]. I. C. (Üçüncü Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 730 p. [in Turkish]

İnan A., 2015. Tarihte ve Bugün Şamanizm (Materyaller ve Araştırmalar) [Shamanism in history and today (materials and research)]. (Sekizinci Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 229 p. [in Turkish]

Karadoğan A., 2003. Türk Şahıs Adlarında Hayvan Kültü [Cult of animals in Turkish person names]. Milli Folklor. S. 57 (Bahar), P. 109-116. [in Turkish]

Köprülü M. F., 2011. Türk Edebiyatı Tarihi [History of Turkish literature]. Ankara: Akçağ Yayınları. 446 p. [in Turkish]

Ögel B., 2014. Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) [Turkish Mythology (Epics with sources and explanations)]. I. C. (Altıncı Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 745 p. [in Turkish]

Pugnetti G., 2012. Köpek Ansiklopedisi [Dog Encyclopedia]. (Dördüncü Baskı). (Çev. G. K. Duman). Ankara: Arkadaş Yayınevi. (Eserin orijinali 1980‟de yayımlandı), 462 p. [In Turkish]

Saikenova D.K., Ibragimov, A.I., 2023. Semantics of fire and its derivatives in the ritual practice of Kazakhs: traditions and modernity. Turkic Studies Journal, Vol. 5., No 2. P. 93-107.