Қисас-и Рабғұзи және ХХ ғасыр басындағы қазақ жазба әдебиеті:  рухани үндестік пен дәстүр жалғастығы

Хамидулла  Таджиев; Төрәлі Қыдыр

doi:10.32523/2664-5157-2023-3-172-184

Авторлар

Хамидулла Таджиев М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті
Төрәлі Қыдыр М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-3-172-184

Кілт сөздер:

Алтын Орда, ХХ ғасыр, әдебиет, Қисас ул-әнбия, Рабғұзи, Мәшһүр Жүсіп, Шәді Жәңгірұлы, рухани үндестік, дәстүр жалғастығы.

Аннотация

Қазақ елінің ұлт болып ұйысып, тұтастай дербес мемлекет болып қалыптасуында түрлі тарихи кезеңдер мен тарихи тұлғалардың, саяси оқиғалар мен мәдени-әдеби жәдігерлердің орны ерекше. Тәуелсіз Қазақстанның қалыптасу тарихындағы маңызды факторлардың бірі, сегіз ғасырға жуық уақыт бұрын Шыңғысхан ұрпақтары тарапынан құрылған Алтын Орда мемлекеті (ХІІІ-ХVІ ғ.ғ) кезеңі болды. Аталған дәуірді насихаттауға бүгінгі таңда мемлекеттік деңгейде назар аударылуының өзі бұл дәуірдің өзіндік ерекшелігі мен қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу жолындағы әсерін арттыра түсетіні анық. Әсіресе, бұл кезеңде жазып
қалдырылған әдеби мұралардың кейінгі дәуірлерде қазақтың ұлттық дүниетанымының қалыптасуына жасаған әсерін зерттеп, бүгінгі ғылыми ортада насихаттау – ұлттық бірегейлік пен әдеби дәстүр жалғастығын ашып көрсетуге мүмкіндік береді.
Алтын Орда кезеңінде жазылған әдеби мұралар Насируддин Бұрһаниддин Рабғузидің «Пайғамбарлар тарихы» – Қисас ул-әнбия немесе Қисас-и Рабғұзи, Әл-Кердеридің «Жұмақтардың ашық жолы» (Нәһж ул-фәрадис), Құтбтың «Хұсрау-Шырын» сынды дастандар сөз жоқ, осы кезеңдегі сөз өнерінің дамып, жетілуінде ерекше рөл атқарды.
Мақалада Алтын Орда кезеңінде қоғамдық дамуға ерекше үлес қосқан Насируддин Бұрһануддин Рабғұзидің «Қисәс ул-әнбия» немесе «Қисас-и Рабғузи» еңбегі және ХХ ғасыр басында қазақ халқының ұлттық тәрбиесі мен діни сауатының оянуына зор ықпал еткен Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы,
Шәді Жәңгірұлы сынды шайырлардың пайғамбарлар жайлы қиссалары арасындағы рухани үндестік пен дәстүр жалғастығы салыстырмалы түрде қарастырылады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Хамидулла Таджиев, М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті

PhD, қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы

Төрәлі Қыдыр, М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты

филология ғылымдарының кандидаты, доцент, бас директордың орынбасары

Әдебиет

Al Kerderi, 2011. Nahjul-faradis [Nahjul-faradis]. Kazynaly ontustik. Т.37. Almaty: Nurly alem. 312 p. [in Kazakh].

Berdibay R., 2005. Bes tomdiq shygarmalar jinagi. Т.1. Аlmaty: Qazygurt. 448 p. [in Kazakh].

Zhahangeruli Sh., 2003. Nazm Siyar-Sharif [Nazm Siyar-Sharif]. Olenmen jazilgan paygambardyn tarihy Ed: Junis Т. Аlmaty: Arys. 384 p. [in Kazakh].

Zhangіruli Sh., 2012. Nazm Siyar-Sharif. Ed: Qydyr T. Аlmaty: Nurly Alem. 326 p. [in Kazakh].

Kenjebayuly B., 2018. Shigarmalar jinagi. Turik qaganatynan bugingi kunge deyin [From the Turkish kaganate to the present day]. Т.1. Аlmaty: Еl-shejire. 352 p. [in Kazakh].

Kopeyuly М.Zh., 2003. Shigarmalary. Т. 2. Pavlodar: EКО, GOF. 384 p. [in Kazakh].

Kopeyuly М.Zh., 2003. Shigarmalary. Т.3. Pavlodar: EКО, GOF. 382 p. [in Kazakh].

Kumisbayev O., 2009. Теrеng таmyrlar: оqu qurali. Аlmaty: Qazaq universiteti. 452 p. [in Kazakh].

Qutb, 2012. Husrau-Shirin. Kazynaly ontustik. Vol. 49-52. Almaty: Nurly alem. 328 p. [in Kazakh].

Qydyr Т., 2016. Dasturli Islam jauharlari. [Traditional Islamic jewels] Orta gasyrlarda (Х-ХVІ y.) jazilgan dini enbektermen shigarmalardan uzindiler jinagi. Аstana. 392 p. [in Kazakh].

Qydyr Т., 2018. Deshti qipshaq dalasyndagi islami adebiyet (Х-ХV) (Islam, iman jane ihsan maselelerining jirlanu erekshelikteri) [Islamic literature in the Desht-Kipchak steppes (X-XV) (features of the chanting of the issues of Islam, faith and Ihsan)]. Аstanа: «Ruhani qundiliqtardi qoldau qory». 200 p. [in Kazakh].

Qyraubayqyzy А., 2001. Еjelgi adebiyet. Аstana: Еlorda. 224 p. [in Kazakh].Маllayev N., 1976. Istoriya uzbekskoy literatury. Тashkent: V.1. 457 p. [in Russian].

Маlov S., 1951. Pamyatniki drevneturkskoy pismennosti. [Monuments of ancient Turkic writing]. Мoscow-Leningrad: АN SSR. 451 p. [in Russian].

Nadjip E.N., 2007. Regiony i etapy formirovaniya turkskih pismennyh yazykov i literature. [Regions and stages of formation of Turkic written languages and literatures]. Тurkestan: Тuran, 268 p. [in Russian].

Ostroumov N.P., 1874. Kriticheskiy razbor muhamedanskogo ucheniya o prorokah. [Critical analysis of the Muhammadan teaching about the prophets]. Kazan: Universitetskaya tipografiya. 283 p. [in Russian].

Rabguzi N.B., 2008. Paygambarlar kissasi. [The story of the prophets]. Adebi jadigerler. Jiirma tomdyq. Ed.: Qydyr T. Аlmaty: Taymas, 480 p. [in Kazakh].

Rabguzi N.B., 2011. Qissas ul-anbiya (Paygambarlar tarihi) [History of the Prophets]. Ed. Qydyr Т., Таjiyev Q. Kazynaly ontustik. V. 36/1. Аlmaty: Nurly Alem. 344 p. [in Kazakh].

Suyinshaliyev H., 1967. Qazaq adebiyetining qaliptasu kezengderi [The times of formation of Kazakh literature (from the early to the end of the XIX century)]. Аlmaty: Kazakhstan. 388 p. [in Kazakh].

Syzdyqov S., 2021. Altyn Ordanyn memlekettіk ideologiyasy [State ideology of the Golden Horde]. Turkic Studies Journal. 2 (Vol.3). P. 70–77. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2020-2-3-69 [in Kazakh].

Ecmann J., 2003. Harezm, Kıpçak ve Çağatay türkçesi üzerine araştırmalar. Ankara. 438 p. [in Turkish].

Çağlar D.A., 2019. Mucizenin ikonografisi: Miraç ve Miraçnameler. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi. No19. P. 225-283. [in Turkish].

Rahmonov N., 2017. Ozbek adabiyoti tarihi (Eng qadimgi davrlardan XV asrning birinchi yarmigacha). [The history of Uzbek literature (from ancient times to the first half of the XV century)]. Tashkent: Sano-standart. 556 p. [in Uzbek].