Сопылық түркі поэзиясын декодтау тәжірибесінен (Ясауидың  «Диуани хикмет» мәтіні материалында)

Жантас  Жақыпов

doi:10.32523/2664-5157-2023-3-110-122

Авторлар

Жантас Жақыпов Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-3-110-122

Кілт сөздер:

тілдік-мәдени код, лингвокультурема, декодтау стилистикасы, конвергенция, ойдан шықпау әсері, ілінісу, сопылық, тариқат, мағрипат.

Аннотация

Мақалада Ясауидың «Диуани хикмет» шығармасын көркем мәтін ретінде декодтау жолдары ұсынылып отыр. Лингвистикалық түркітанудағы алғашқы тәжірибе деп санаймыз, себебі декодтау стилистикасы тарихи мәтіндерге емес, қазіргі көркем мәтіндерге ғана қолданылып келеді. Ясауидың «Диуани хикметі» сопылық поэзияның іргелі үлгісі екені белгілі. Сонымен бірге мәдениеттану заңдылықтары бойынша бұл шығарма басқа діни жазбалармен қатар қасиетті мәдени кодқа жатады. Ал ондағы тілдік құрам тілдік-мәдени код болып саналады. Тілдік-мәдени кодты талдауға лингвокультурема тірек бола алады. Бұл тұста лингвокультурема мәтіннен бастап, ондағы жекелеген бірліктерге дейін қамтиды. Алайда декодтау стилистикасына енгізу үшін лингвокультурема көркем мәтіннің түзілісіне
қызмет етіп тұруы қажет.
Автор ойларының прагматикасы оқырманға ұсынған кодтарын оқырманның декодтау шамасымен байланысты. Ұсыну қағидатына сүйенсек, Ясауи хикметтерінде конвергенция, ойдан шықпау әсері, ілінісу құбылыстары алға тартылады. Осы құбылыстар арқылы хикметтердегі тілдік-мәдени ақпаратты оқырман интерпретациялай алады. Алайда шығарма мәнісін ашу, оқырманда бұрын бастан кешкенінен, естігенінен, оқығанынан жиған аялық білім болса, алдын ала қажетті ақпарат
қоры болса, тиімді болады. Демек, аялық білім шешуші рөл атқарады. Ясауидың «Диуани хикмет» мәтінін түсіну үшін оқырманның исламдағы
тариқат, мағрипат, шариғат жолдарынан, сопылық дүниетанымнан хабардар болғаны тиімді.
Декодтау стилистикасы арқылы Ясауидың «Диуани хикмет» көркем мәтініндегі стилистикалық тәсілдердің мән-мазмұны ашылды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Жантас Жақыпов, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор

Әдебиет

Abuov A.P., 2022. Duhovnoe nasledie Yasawi [The spiritual heritage of Yassawi]. Almaty: «Kokzhiek-Gorizont». 212 p. [in Russian].

Adilova A.S., 2016. Qabyldau stilistikasy [Stylistics of perception]. Almaty: «Epigraf» Publishing House. 128 p. [in Kazakh].

Arnold I., 1972. Teoreticheskie osnovy stilistiki dekodirovaniya. Stilistika romano-germanskih yazykov: Materialy seminara [Theoretical foundations of decoding stylistics. Stylistics of the Romano-Germanic languages: Materials of the seminar]. Leningrad. P. 6-20. [in Russian].

Arnold I.V., 2001. Stilistika sovr. angliskogo yazyka (stilistika dekodirovaniya) [Stylistics of the modern English language (decoding stylistics)]. Moscow: Nauka Publishing House. 383 p. [in Russian].

Bertels E.E., 1965. Sufizm i sufiiskaya literature [Sufism and Sufi literature]. Moscow: Nauka Publishing House. The main editorial office of Oriental literature. 531 p. [in Russian].

Vorobev V.V., 2006. Lingvokulturologiya [Linguoculturology]. Moscow: Publishing House of the Peoples’ Friendship University of Russia. 338 p. [in Russian].

Zharmuhameduly M., 1999. Qozha Ahmet Yassawi zhane Turkistan [Khozha Ahmed Yasawi and Turkestan]. Almaty: Gylym. 128 p. [in Kazakh].

Kenesbaev I., 2007. Frazeologiyalyq sozdik [Phraseological dictionary]. Almaty: «Arys» Publishing House. 800 p. [in Kazakh].

Kenzhetai D., 2008. Qozha Ahmet Yasawi dunietanymy [Khozha Ahmed Yasawi’s worldview]. Almaty: «Arys» Publishing House. 360 p. [in Kazakh].

Knysh A.D., 1991. Sufizm. Islam. Istorigraficheskii ocherk [Sufism. Islam. Historiographical essay]. Moscow: Nauka Publishing House. 230 p. [in Russian].

QTAS, Qazaq adebi tilinin sozdigi [Dictionary of the Kazakh literary language]. 15 volumes. [in Kazakh].

Nurdauletova B., Shohaev M., Kenganova A., 2022. Zhyraular poetikasyndagy «shynajy adam» konceptіsі. Turkic Studies Journal. 4 (Vol.2). P. 72-85. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-72-85

Syzdyqova R., 2014. Yasawi «Hikmetterinin» tili [The language of the «Wisdom» of Yasawi]. Almaty: «El-shezhire» Publishing House. 664 p. [in Kazakh].