Женское погребение тюркского времени из кургана Шагалалы V

Бақыт Хасенова; Серғазы Сакенов; Әбдінұр Нұсқабай

doi:10.32523/2664-5157-2023-4-18-34

Авторлар

Бақыт Хасенова Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институтының филиалы
Серғазы Сакенов Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институтының филиалы
Әбдінұр Нұсқабай Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-4-18-34

Кілт сөздер:

Сарыарқа, Солтүстік Қазақстан, байырғы түріктер, Ортағасыр дәуірі, гендер, жерлеу дәстүрі, шаруашылық, ұршық, тоқымашылық

Аннотация

Қазақстанның далалық аймақтарындағы ортағасырлық археологиялық
дереккөздер базасын жинақтау қазіргі уақытта ғылымның басым бағыттарының бірі болып
табылады. Қазақстан аумағындағы көне түркі қағанаттары, Қимақ, Оғыз, Ұлық Ұлыс, Қазақ
хандығы сияқты орта ғасырлық мемлекеттердің ескерткіштерін зерттеуде белгілі табыстарға
қол жеткізілді. Сонымен қатар қарастырылып отырған дәуірдің кешенді зерттелмегендігі оның
жүйесіз екендігін көрсетті. Мақаланың мақсаты - Қазақстанның солтүстік өңірінде зерттелген
ерте ортағасырлық жерлеу ескерткішінің материалдарын ғылыми айналымға енгізу. Түркі
дәуірінің зерттелген обасы Кеңөткел – Шағалалы археологиялық ықшам ауданында (Ақмола
облысы, Зеренді ауданы) орналасқан. Орталық жерлеу орны ерте темір дәуіріне тән, кейінгі
замандарда ерте ортағасыр кезеңінде оның үстіне қоршау тұрғызылған. Жерлеу дәстүрінің
ерекшелігі – шығыс бағытқа бағытталуы, аттың бірге жерленуі, түркі дәуірінің жерлеу орны
зерттелді деген қорытынды жасауға негіз болды. Жүргізілген талдаулардың көмегімен жерлеу
орны әйел адамға арналғандығын анықтау мүмкін болды және бұл жаратылыстану-ғылыми
әдістері мен нақты археологиялық тәпсірлеу арасындағы сәйкестікті есептеуге мүмкіндік берді.
Жерлеу орнынан сырға, айна сынықтары және ұршықтың басы табылды. Нақты мерзімді беретін
сырға, оның безендірілу тәсілі жерлеу құрылысының VIII ғасырдың екінші жартысы – IX ғасырмен
мерзімделетінін анықтады. Ерте ортағасырлардағы әйелдер қауымына деген сый-құрметтің
болғандығына жерлеу дәстүрі және ақыреттік бұйымдар маңызды дерек болып табылады.
Іргелес аймақтардан табылған археологиялық дереккөздерге сәйкес, ер және әйел адамдардың
жерлеу ескерткіштеріндегі ақыреттік бұйымдар белгілі бір сәйкестікпен сипатталады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Бақыт Хасенова, Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институтының филиалы

PhD

Серғазы Сакенов, Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институтының филиалы

PhD

Әбдінұр Нұсқабай, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

докторант

Әдебиет

Akishev K.A., 1987. Arkheologicheskiye pamyatniki v zone zatopleniya Shul’binskoy GES [Archaeological sites in the flood zone of the Shulbinsk Hydroelectric Power Plant]. Alma-Ata: Nauka. 280 р. [in Russian].

Beysenov A.Z., Voloshin V.S., 2002. Mogil’nik Izhevskiy-2 [Burial ground Izhevsky-2]. Izucheniye pamyatnikov arkheologii Pavlodarskogo Priirtysh’ya [Study of archeological monuments of the Pavlodar Irtysh region]. P. 165-174. [in Russian].

Beysenov A.Z., Kozhakov D.A., 2001. Srednevekovyye pamyatniki Tsentral’nogo Kazakhstana [Medieval monuments of Central Kazakhstan]. Istoriya i arkheologiya Semirech’ya [History and archeology of Semirechye]. Vol. 2. Almaty. P. 150-164 [in Russian].

Bisembaev A.A., 2010. Kochevniki srednevekov`ya Zapadnogo Kazakhstana [Nomads of the Middle Ages of Western Kazakhstan]. Aktobe: Aktyubinskij gosudarstvenny`j pedagogicheskij institut. 248 р. [in Russian].

Botalov S.G., Tkachev A.A., 1990. Nurinskoye pogrebeniye VIII–IX vv. [Nurinsky burial of the 8th–9th centuries]. Arkheologiya Volgo-Ural’skikh stepey [Archeology of the Volga-Ural steppes]. P. 147-150. [in Russian].

Kadyrbayev M.K., 1959. Pamyatniki rannikh kochevnikov Tsentral’nogo Kazakhstana [Monuments of the early nomads of Central Kazakhstan]. Trudy IIAE [Worked at the Institute of History, Archeology and Ethnology]. Archaeology, Volume 7. Alma-Ata: Nauka. P. 162-203. [in Russian].

Kamoliddin Sh., 2016. Metallurgiya i remeslennoye proizvodstvo u drevnikh tyurkov [Metallurgy and handicraft production among the ancient Turks]. In 2 volumes, Vol. 1. Tashkent. 269 p. [in Russian].

Kubarev G.V., 2005. Kul’tura drevnikh tyurok Altaya (po materialam pogrebal’nykh pamyatnikov) [The culture of the ancient Turks of Altai (based on the materials of funeral monuments)]. Novosibirsk. 400 p. [in Russian].

Kyzlasov I., 2022. Vtorichnoe ispol’zovanie tyurkskih aristokraticheskih memorialov (Arheologicheskie zametki na polyah orhonskogo atlasa, izdannogo v Kazahstane) [Secondary use of Turkic aristocratic memorials (Archaeological notes on the margins of the Orkhon atlas published in Kazakhstan)]. Turkic Studies Journal. 4(4). P. 23-34. [in Russian].

Ovchinnikova B.B., 1990. Tyurkskiye drevnosti Sayano-Altaya v VI–X vv. [Türkic antiquities of the Sayan-Altai in the 6th–10th centuries]. Sverdlovsk: UrGU. 223 p. [in Russian].

Raspopova V.I., 1980. Metallicheskiye izdeliya rannesrednevekovogo Sogda [Metalware of early medieval Sogd]. Leningrad: Nauka. 139 p. [in Russian].

Savinov D.G., 1994. Drevnetyurkskoye vremya [Ancient Turkic time]. Drevniye kul’tury Bertekskoy doliny [Ancient cultures of the Bertek valley]. (Novosibirsk. P. 146-152). [in Russian].

Seregin N.N., 2012a. Mogily s podboyem v pogrebal’nom obryade rannesrednevekovykh kochevnikov Sayano-Altaya i sopredel’nykh territoriy: problemy interpretatsii [Lined graves in the funeral rite of the early medieval nomads of the Sayano-Altai and adjacent territories: problems of interpretation]. Vestnik NGU. Seriya: Istoriya, filologiya [Bulletin of the Novosibirsk State University. Series: History, Philology]. In 11 volumes, Vol. 7. P. 134-142. [in Russian].

Seregin N.N., 2012b. Obshchiye i osobennyye kharakteristiki zhenskikh pogrebeniy rannesrednevekovykh tyurok Tsentral’noy Azii (k rekonstruktsii nekotorykh asprektov gendernoy istorii) [General and special characteristics of female burials of the early medieval Turks of Central Asia (on the reconstruction of some aspects of gender history)]. Vestnik arkheologii, antropologii i etnografii [Bulletin of Archeology, Anthropology and Ethnography], 2(17). P. 61-69. [in Russian].

Smailov Zh.Ye., 1997. Pamyatniki arkheologii Zapadnoy Saryarki (srednevekovyye gorodishcha i poseleniya) [Monuments of archeology of Western Saryarka (medieval settlements and settlements)]. Balkhash. 63 p., ill. [in Russian].

Stashenkov D.A., 1998. Yevraziyskaya moda v epokhu rannego srednevekov’ya (k postanovke problemy) [Eurasian fashion in the early Middle Ages (to the formulation of the problem)]. Kul’tury yevraziyskikh stepey vtoroy poloviny I tys. n.e. (voprosy khronologii): Materialy konferentsii [Cultures of the Eurasian steppes of the second half of the 1st millennium AD (questions of chronology): Materials of the conference]. (Samara. P. 213-229). [in Russian].

Tabaldiyev K.Sh., Khudyakov Yu.S., 1999. Drevnetyurkskiy pamyatnik Besh-Tash-Koroo [Ancient Turkic monument Besh-Tash-Koroo]. Pamyatniki kul’tury drevnikh tyurok v Yuzhnoy Sibiri i Tsentral’noy Azii [Cultural monuments of the ancient Turks in South Siberia and Central Asia]. Novosibirsk: Izd-vo NGU. P. 55-81. [in Russian].

Hudjakov Ju.S., Tabaldiev K.Sh., 2009. Drevnie tjurki na Altae [Ancient Turks in Altai]. Novosibirsk. 292 p. [in Russian].

Khudyakov Yu.S., Turbat Ts., 1999. Drevnetyurkskoye pogrebeniye na pamyatnike Elst Khutul v Severnoy Mongolii [Ancient Turkic burial at the Elst Khutul site in Northern Mongolia]. Yevraziya: kul’turnoye naslediye drevnikh tsivilizatsiy [Eurasia: cultural heritage of ancient civilizations.]. Novosibirsk, 1999. P. 7-10. [in Russian].

Khasenova B.M., 2015. Kurgan tyurkskogo vremeni mogil’nika Ashchitasty 27 v Turgaye [Mound of the Turkic time of the Ashchitasty 27 burial ground in Turgai]. Turgay i Velikaya step’ [Turgai and the Great Steppe]. Almaty. P. 212-222. [in Russian].

Khasenova B.M. Gender v kimakskom obshchestve po dannym arkheologii [Gender in Kimak society according to archeology]. Scientific E-journal «edu.e-history.kz». 4 (20). 2019 / URL: https://edu.e-history.kz/ru/publications/view/1316 (Accessed 10.04.2023). [in Russian].

Yarygin S.A., Sakenov S.K., 2021. Rannesakskoye pogrebeniye mogil’nika Shagalaly V [Early Saka burial of the Shagalala V burial ground]. Margulanovskiye chteniya – 2021: Materialy mezhdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferentsii «Velikaya step’ v kontekste etnokul’turnykh issledovaniy» [Margulan readings - 2021: Proceedings of the international scientific-practical conference «The Great Steppe in the Context of Ethnocultural Research»]. Vol. 2. Almaty. P. 23-28. [in Russian].