Сібір түркі халықтары қаһармандық эпостарының ерекшеліктері
Қаралымдар: 490 / PDF жүктеулері: 665
DOI:
https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-2-138-166Кілт сөздер:
миф, архаический эпос, героический эпос, мотив, эпосы: алтайские, хакасские, шорские, тувинские, эпосы сахаАннотация
Түркі халықтарының ғасырлар бойы дамып, қалыптасқан бай фольклорлық мұрасы бар. Ғасырдан ғасырға жетіп, әр буындағы ұрпақтың рухани азығына айналған эпостық мұра, қаһармандық эпостар - халқымыздың тарихымен ғана емес, елдік, ерлік, азаттық рухымен де тамырлас. Қаһармандық эпостар жайдан-жай өмірге келмеген. Эпостардан тарихтың ащы шындығы, түркі халықтарының батырлық, жауынгерлік дәстүрлері жатқанын көре аламыз. Ежелгі мифтерден, батырлық ертегілерден және көне эпостардан бастау алған қаһармандық эпостың жанр ретінде қалыптасуы тарихи шындық және сананың өзгеруімен қатар жүріп отырды. Елдікті, ерлікті мақсат тұтқан қаһармандық эпостарымыз әрі тарихи, әрі рухани жүкті арқалады. Сібір түркі халықтарының фольклорының ең бай және ең көне жанрының бірі саналатын қаһармандық эпостардан мифтің сілемдерін айқын аңғаруымызға болады. Эпостардағы мифтік мотивтер түркі халықтарының көне наным-сенімдерінің күрделі кешенін құрайды.
Аталған мақалада Сібір түркі халықтары эпостарының зерттелу тарихына жалпылама сипаттама беріліп, қысқаша шолу жасалды. Сонымен қатар Сібір түркі халықтары эпостарының шығу дәуірі, тақырып аясы, сюжеттік құрамы, жанрлық-стадиялық белгілері бойынша топтастырылғандығы, Сібір түркі халықтарының эпостары тікелей миф негізінде қалыптасқандықтан көне мифологиялық мотивтердің көбірек көрініс табатындығы айқындалды. Сібір түркі халықтары эпостарының құрылымдық негізінде шамандық мифтер жатқандығы, сондықтан мифтердегі оқиғалардың структуралық тәртібі мен қаңқасы түрлі мағыналық өзгерістермен бірге эпостарда қайталанатындығы пайымдалды.
Downloads
Әдебиет
Bajsklan S.M., 1987. Poetika tuvinskogo geroicheskogo eposa [Poetics of the Tuvan heroic epic]. Kyzyl: Tuv. Izd-vo. 72 p. [in Russian].
Basilov V.N., 1984. Izbranniki duhov [Chosen Spirits]. Moscow: Politizdat. 208 p. [in Russian].
Dyrenkova N.P., 1940. Shorskij fol’klor [Shor folklore]. Moscow: Nauka. 448 p. [in Russian].
Zhirmunskij V.M., 1959. Voprosy genezisa i istorii epicheskogo skazaniya ob «Alpamyshe» [Questions of the genesis and history of the epic legend about «Alpamysh»]. In: Ob epose «Alpamysh»: sb. mater. po obsuzhdeniyu eposa «Alpamysh» [About the epic «Alpamysh»: Sat. mater. on the discussion of the epic «Alpamysh»]. Tashkent: AN Uz.SSR. P. 26-60. [in Russian].
Zhirmunskij V.M., 1974. Tyurkskij geroicheskij epos [Turkic heroic epic]. Leningrad: Nauka. 725 p. [in Russian].
Ibraev Sh., 2012. Turkі eposynyn poetikasy men tipologiyasy [Poetics and typology of Turkish epic]. Astana: Saryarqa. 336 p. [in Kazakh].
Illarionov V.V., 1982. Iskusstvo yakutskih olonhosutov [Art of the Yakut olonkhosuts]. Yakutsk: Kn. izd-vo. 128 p. [in Russian].
Qasqabasov S., 2002. Zhanazyq. Astana: Audarma baspasy. 584 p. [in Kazakh].
Levi-Stross K., 1985. Strukturnaya antropologiya [Structural anthropology]. Moscow: Nauka. 536 p. [in Russian].
Orus-ool S.M., 2001. Tuvinskie geroicheskie skazaniya: tekstologiya, poetika, stil’ [Tuvan heroic tales: textual criticism, poetics, style]. Moscow: MAKS Press. 422 p. [in Russian].
Pekarskij E.K., 1959. Slovar’ yakutskogo yazyka [Dictionary of the Yakut language]. Izd. 2-e. Moscow. 648 p. [in Russian].
Propp V.Ya., 1976. Fol’klor i dejstvitel’nost’ [Folklore and reality]. Moscow: Nauka. 327 p. [in Russian].
Putilov B.N., 1988. Geroicheskij epos i dejstvitel’nost’ [Heroic epic and reality]. Leningrad: Nauka. 223 p. [in Russian].
Puhov I.V., 1973. Maadaj Kara. Altajskij geroicheskij epos [Altai heroic epic]. Moscow: Nauka. 474 p. [in Russian].
Puhov I.V., 1962. Yakutskij geroicheskij epos olonho: osnovnye obrazy [Yakut heroic epic olonkho: main images]. Moscow: Izd-vo AN SSSR. 256 p. [in Russian].
Rajhl K., 2008. Tyurkskij epos. Tradicii, formy, poeticheskaya struktura [Turkic epic. Traditions, forms, poetic structure]. Moscow: Vostochnaya literatura. 384 p. [in Russian].
Slepcov P.A., 1972. Yakutsko-russkij slovar’ [Yakut-Russian dictionary]. Moscow: Sovetskaya enciklopediya. 606 p. [in Russian].
Surazakov S.S., 2015. Altaj fol’klor [Altai folklore]. Gorno-Altajsk. 320 p. [in Russian].
Tipologicheskie issledovaniya po fol’kloru [Typological studies on folklore], 1975. Moscow: Nauka. 191 p. [in Russian].
Funk D.A., 1995. Iz istorii izucheniya shorskogo geroicheskogo eposa (1861-1915 gg.) [From the history of the study of the Shor heroic epic (1861-1915)]. Social’no-ekonomicheskoe i kul’turnoe razvitie narodov Severa i Sibirii: tradicii i sovremennost’ [Socio-economic and cultural development of the peoples of the North and Siberia: traditions and modernity]. Moscow: Poligrafservis. P. 118-137. [in Russian].
Hudyakov I.A., 1969. Kratkoe opisanie Verhoyanskogo okruga [Brief description of the Verkhoyansk district]. Leningrad: Nauka. 439 p. [in Russian].
Civ’yan T.V., 1975. K semantike prostranstvennyh elementov v volshebnoj skazke [On the semantics of spatial elements in a fairy tale]. Tipologicheskie issledovaniya po fol’kloru [Typological studies on folklore]. Moscow: Nauka. 191 p. [in Russian].
Chudoyakov A.I., 1998. Shorskie geroicheskie skazaniya: Kan Pergen, Altyn Syryk [Shor heroic tales: Kan Pergen, Altyn Syrok]. Novosibirsk: Nauka. Vol. 17. 464 p. [in Russian].
Ergis G.U., 1974. Ocherki po yakutskomu fol’kloru [Essays on Yakut folklore]. Moscow: Nauka. 404 p. [in Russian].
Altay Destanları 1, hzl. İ, 2002. Dilek. Ankara: TDK yayınları. 365 p. [in Turkish].Altay Destanları 2, hzl. İ. Dilek, 2007. Ankara: TDK yayınları. 472 p. [in Turkish].
Arıkoğlu E., Borbaanay B., 2007. Tuva destanları. Ankara: Türk Dil Kurumu. 581 p. [in Turkish].
Bekki S., 2007. Maaday Kara Destanı. Elazığ: Manas Yayıncılık. 589 p. [in Turkish].
Dilek İ., 1998. Altay-Türk Kayçılık Geleneği ile Türkiye’deki Aşık Tarzı Şiir Geleneği Arasındaki Benzerlikler. Sibirya Araştırmaları, hzl. E. Gürsoy-Naskali. İstanbul: Simurg. P. 195-203. [in Turkish].
Ergun M., 1997. Altay Türkleri’nin Kahramanlık Destanı Alıp Manaş. Konya: Cemre. 160 p. [in Turkish].
Ergun M., 2006. Şor Kahramanlık Destanları. Ankara: Akçağ yayınları. 488 p. [in Turkish].
Ergun M., Aça M., 2005. Tıva Kahramanlık Destanları 2. Ankara: Akçağ Yayınları. 399 p. [in Turkish].
Ergun P., 2010. Hakas Destancılık Geleneği ve Ay Huucun. Konya: Kömen Yayınları. 391 p. [in Turkish].
Ersöz M., 2010. Saha (Yakut) Türklerinin kahramanlık destanı. Ankara: Türksoy yayınları. 524 p. [in Turkish].
Ibraev Sh., 2021. The phenomenological transformation of Abay’s poetry. Turkic Studies Journal, Volume 3, Number 3. P. 28-36.
İnan A., 2018. Makaleler ve Incelemeler. I Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu. 730 p. [in Turkish].
İnan A., 1987. Türk Düğünlerinde Exogamie İzleri. Makaleler ve İncelemeler. Ankara: TTK Yay. C. I. P. 341-349. [in Turkish].
Kirişçioğlu F., 2002. Saha Türk Destanı – Olonho. I Çağdaş Türklük Araştırmaları Sempozyumu. Ankara. P. 124-133. [in Turkish].
Ögel B., 1995. Türk Mitolojisi: Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar. Ankara: TTK Yayınları. 745 p. [in Turkish].
Palkina R.A., 1987. Sazon Saymoviç Surazakov: Bir Altay araştırıcısı, çev. M. Tezcan. Kardaş Edebiyatlar. No15. P. 19-21. [in Turkish].
Reihl K., 2011. Türk Boylarının Destanları, çev. M. Ekici. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 441 p. [in Turkish].
Seroşevsky V.L., 2007. Saka Yakutlar, çev. A. Acaloğlu. İstanbul: Selenge Yayınevi. 332 p. [in Turkish].
Şor Destanı İncelemeleri, çev. C. Turgunbayer., 2007. Ankara: TDK yayınları. 205 p. [in Turkish].
Surazakov S.S., Hikayeci A.G., 1986. Kalkin’in Biyografisi, çev. M. Tezcan. Kardaş Edebiyatlar. No14. P. 22-28. [in Turkish].
Türk dünyası aşık edebiyatı, edit. N. Ata Yıldız, F. Ahsen Turan, 2016. Ankara: İlksan Matbaası. 812 p. [in Turkish].
Yakut Destan Geleneği ve Er Sogotoh, hzl. M. Ergun, 2013. Ankara: Türk Dil Kurumu. 862 p. [in Turkish].
Yıldırım D., 1998. Türk Bitiği. Ankara: Akçağ yayınları. 150 p. [in Turkish].
Жүктеулер
Жарияланды
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2023 Turkic Studies Journal
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
