The Studies on the Armenian-Kypchak manuscripts in Turkey

Ақбота Серікқазықызы; Раушан Авакова

doi:10.32523/2664-5157-2023-4-115-129

Авторлар

Ақбота Серікқазықызы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Раушан Авакова Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-4-115-129

Кілт сөздер:

армян-қыпшақ ескерткіштері, армян-қыпшақ тілі, қыпшақ тілі, қыпшақтар, мақал-мәтелдер, стилі мен жанры, ауызекі сөйлеу тілі, жазба тіл, түрік ғалымдары.

Аннотация

Мақалада бұрын-соңды қарастырылмаған мәселе көтеріледі. ХVI-XVII ғасырларда
армян әліпбиімен жазылған қыпшақ тіліндегі жазба ескерткіштердің Түркиядағы ғалымдардың
тарапынан зерттелуі жайлы айтылады. Бұл кезеңде армяндар мен қыпшақтар тарихи оқиғаларға
байланысты бір елді мекенде өмір сүрген. Әсіресе, қыпшақтар мен армяндардың арасында саудасаттық жұмыстары белсенді жүргізілген, кейінірек туыстық қарым-қатынастар орнаған. Соның
нәтижесінде, армян-қыпшақ тілі пайда болып, армян-қыпшақ жазба ескерткіштері дүниеге
келген. Ғалымдардың айтуынша, Украина аумағында өмір сүрген армяндар ХVI-XVII ғасырларда
өздерінің туған тілі – армян тілін ұмытып, күнделікті өмірде ауызекі сөйлеу тілі ретінде қыпшақ
тілін қолданған, қыпшақ тілінде дұға жасаған. Тіптен, кейбір дереккөздер көрсеткендей, армян
тілінде тек шіркеу қызметкерлері ғана сөйлеген.
Түрік және армян ғалымы К. Памукчия армян-қыпшақ жазба ескерткіштерін зерттеумен
айналысқан ғалым Я. Дашкевичтің жіктемесін негізге ала отырып, армян-қыпшақ тілінің даму
кезеңін үшке бөліп қарастырады. Олар: біріншісі – армяндардың қыпшақ тілін ауызекі сөйлеу
тілі ретінде меңгеруі және жазба тілге дейінгі кезеңі (XIII ғасырдың соңы мен XV ғасырдың
арасы). Екіншісі – армян-қыпшақ жазба тілінің қалыптасуы және армян-қыпшақ жазба тілінің
гүлдену кезеңі (XVI ғасырдың басы мен XVII ғасырдың бірінші жартысы, яғни 1524-1699 жж).
Үшіншісі – армян-қыпшақ тілінің құлдырауы және жойылуы кезеңі (XVIII ғасырдың екінші
жартысы) деп атап көрсетеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Ақбота Серікқазықызы, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

докторант

Раушан Авакова , Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, түркітану және тіл теориясы кафедрасының профессоры

Әдебиет

Garkavecz A.N., 1980. Armyano-ky`pchakskie pis`menny`e pamyatniki XVI-XVII vv. [Armenian-Kypchak written monuments of the 16th-17th centuries]. Srednevekovy`j Vostok: istochnikovedenie i istoriografiya [Medieval East: Source Studies and Historiography]. Moscow: P. 81-90. [in Russian].

Garkavecz A.N., 2002. Kypchakskoe pismennoe nasledie. Tom I. Katalog i teksty pamätnikov armänskim pismom [Armenian-Kipchak written monuments of the XVI-XVII centuries]. Almaty: Deşt i Kypchak. 1084 p. [in Russian].

Qudasov S.Zh., 2016. XVI-XVII ğğ. armän-qypşaq tılındegı sot jazbalary [XVI-XVII c. Court records in Armenian-Kypchak language]. Türkologia jurnaly. Türkıstan. P. 21-28. [in Kazakh].

Mankeeva J.A., 2021. Qazaq tılınıñ türkılık sabaqtastyğy [Turkic continuity of the Kazakh language]. Turkic Studies Journal. No 3, 3. P. 47-51. [in Kazakh].

Akbulut E., 2017. Töre Bitigi [Töre Bitigi], (inceleme, metin [review, text]). Fırat Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitsü. Elazığs. 149 p. [in Turkish].

Akman F., 2021. «Ermeni kıpçakçasından karay türükçesine yansımalar: yeterlilik kategorisi» [«Reflections from Armenian Kipchak to Karaite Turkish: Proficiency Category»]. Türklük Bilimi Araştırmaları. P. 11-18. [in Turkish].

Altınkaynak E., 2011. Ermeni Alfabesi ile Yazılı Gregoryen Atasözleri Kitabı. [The Book of Gregorian Proverbs Written with the Armenian Alphabet]. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi. No10. P. 149-156. [in Turkish].

Kasapoğlu Ç., 2012. Ermeni Kıpçak Türkçesi [Armenian Kipchak Turkish]. Dil Araştırmaları [Linguistic Studies]. Bahar. No10. P. 29-30. [in Turkish].

Kasapoğlu H., 2009. Ermeni harfli kıpçakça söz varlığı üzerine notlar [Notes on the existence of the kipchak word with Armenian letters]. International Journal of the Central Asian Studies. No13. P. 165-181. [in Turkish].

Kutalmış M., 2004. On The Armeno-Kipchak. Karadeniz Araştırmaları. No2. P. 35-40. Özkan İ.E., 2021. Ermeni-Kıpçak Kültür Etkileşimi ve Bununla Birlikte Oluşan Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi [Armenian-Kipchak Cultural Interaction and Concomitant Kipchak Turkish with Armenian Letters]. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi. No1 (51). P. 116-132. [in Turkish].

Özgür C., 2019. Kıpçak türükçesi söz varlığında sinonim kelimeler [Synonym words in the presence of Kipchak yiwu words]. Türkoloji. No96. P. 29-34. [in Turkish].

Pamukçiyan K., 2002. Ermeni Harfli Türkçe Metinler [Turkish Texts with Armenian Letters]. İstanbul: Aras Yayıncılık. 256 p. [in Turkish].

Salan M., 2017. Atamızın duası’nın ermeni kıpçakçası bir version [An Armenian kipchak version of the prayer of our ancestor]. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. No12. P. 83-90. [in Turkish].

Çengel H.K., 2012. Ermeni Harfli Kıpçak Türkçesi [Kipchak Turkish with Armenian Letters. Language Studies]. Dil Araştırmaları. No10. P. 17-81. [in Turkish].

Chirli N., 2005. Bir Ermeni Kıpçakçası Metni: Alġış Bitigi [An Armenian Kipchak Text: Alġış Bitigi]. Türklük Araştırmaları Dergisi. P. 313-317. [in Turkish].