Әлихан Бөкейхан аудармаларының этномәдени ерекшеліктері

Шерубай Құрманбайұлы

doi:10.32523/2664-5157-2023-2-122-137

Авторлар

Шерубай Құрманбайұлы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-2-122-137

Кілт сөздер:

Әлихан Бөкейхан, Қыр баласы, этномәдени ерекшелік, бейімделген аударма, барабар аударма, дәлме- дәл аударма, еркін аударма, аудармашы, аударма.

Аннотация

Мақалада Ә. Бөкейхан аудармаларының негізгі тілдік ерекшеліктері қарастырылады. ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Ы. Алтынсарин, А. Құнанбайұлының алғашқы аударма үлгілері мен ХХ ғасыр басындағы Ә.Бөкейхан аудармаларының ұқсастықтары мен айырмашылықтары негізінде аудармадағы сабақтастық, дәстүр жалғастығы көрсетіледі. Қыр баласы (Ә. Бөкейханның псевдонимы) аудармаларының жалпы сипаты мен өзіне тән этномәдени ерекшеліктері айқындалады. Оның
ресми аудармаларындағы орысша сөздердің орнына қолданған қазақ дүниетанымына тән атаулардың берілу уәжі дәлелденеді. Аудармашы қаламынан туған мәтіндерді түпнұсқасымен салыстыра талдау арқылы оның аударма түрі мен аудару әдісін таңдау себептері анықталады. Шығармашыл тұлғаның сол әдісті таңдауына себеп болған түпкі мақсаты мен көздеген мүддесіне сәйкес аудармадағы шығармашылық еркіндігінің сыры, тәржімешілік тәжірибесінің табиғаты ашылады. Ә. Бөкейхан мен А. Байтұрсынұлының және ХХ ғасыр басында аудармамен айналысқан замандас қаламгерлердің орыс тіліндегі әдебиеттерді аударудағы ортақ ұстанымы, олардың отандық аударматанудың арнаулы сала, мамандық ретінде қалыптасуына қосқан үлесі бір-бірімен тығыз байланыста сөз болады. Сөйтіп қазақ аударма ісі тарихының ХХ ғасыр басындағы жай-күйі, кезеңдік сипаты дәл сол уақытта аудармамен жүйелі түрде айналысып, өнімді еңбек еткен алаш зиялыларының көрнекті өкілі Ә. Бөкейхан аудармалары негізінде талданып-таразыланады. Әлиханның аудармадағы Ыбырай, Абай дәстүрін жалғастырумен қатар оны жаңа сатыға көтеріп, дамытқан, отандық аударматануда өзіндік орны бар шығармашыл тұлға екендігі көптеген тілдік дерек пен ол таңдаған, тәржіме барысында пайдаланған аударма тәсілдері арқылы дәлелденеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Шерубай Құрманбайұлы, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

филология ғылымының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі, Немат Келімбетов атындағы Түркітану орталығының жетекшісі

Әдебиет

Altynsarin I., 1906. Kirgizskaya hrestomatiya. [Kyrgyz Anthology]. İzdanie vtoroe i dopolnennoe. Orenburg, Tipografiya Breslina. 155 p. [in Russian].

Altynsarin I., 1879. Kirgizskaya hrestomatiya. [Kyrgyz Anthology]. Orenburg: Tipografiya Evfimskago. 100 p. [in Russian].

Abdimanuly A., 2015. Ahmettanu oқu kuraly. [Akhmet Studies: a training manual]. Almaty: Kazak universitetі. 273 p. [in Kazakh].

Auezov M., 1985. Zhiyrma tomdyk shygarmalar zhiynagy. [Collection of works in twenty volumes]. Т. 19. Аlmaty: Zhazushy. 496 p. [in Kazakh].

Bokeihan A., 2016. Bokeihan Alihan. Shygarmalary. [Works Of Bukeikhan Alikhan]. Tolykt. ekіnshі bas. Т. 10. Astana: Saryarka. 576 p. [in Kazakh].

Bokeihan A., 2016. Bokeihan Alihan. Shygarmalary. [Works Of Bukeikhan Alikhan]. Tolykt. ekіnshі bas. Т. 11. Astana: Saryarka. 250 p. [in Kazakh].

Bokeihan A., 2016. Bokeihan Alihan. Shygarmalary. [Works Of Bukeikhan Alikhan]. Tolykt. ekіnshі bas. Т. 12. Astana: Saryarka. 568 p. [in Kazakh].

Denmuhametova E., Yusupova A., Oner M., 2022. Slovari kak istochniki informacii o tatarah [Dictionaries as sources of information about the Tatars]. Turkic Studies Journal, Vol. 4., No 2. P. 48-55. [in Russian].

Jumaliev K., 1948. Abaiga deiіngі kazak poeziyasi jane Abai poeziyasinin tіlі. [Pre-Abai Kazakh poetry and the language of Abai poetry]. Almaty: Kazaktyn memlekettіk oqu kuraldary. 208 p. [in Kazakh].

Satibaldiev A., 2008. Soz kazynasynyn kenіshі. [Word treasure mine]. Astana: Audarma. 328 p. [in Kazakh].

Flammarion K., 1922. Obschedostupnaya astronomiya. [Public astronomy]. Berlin. 246 p. [in Kazakh].

Yskakuly D., 2012. Audarmadagy Abai dasturі. [Abay tradition in translation]. Alem adebietі. No3. Р. 182-203. [in Kazakh].

Ismagulov J., 1990. Kazakstan jazushylar Odaginin Ahmet Baitursinov tvorchestvosyna arnalgan gilimi konferenciyasinin materialdari. «Kazaк adebietі». 21 shіlde. [in Kazakh].

Ismagulov J., 2006. Abai audarmalarindagy Pushkin. [Pushkin in the translations of Abay]. Pushkin – Abai jane Kazak adebietі Halykaralyk gylymi konferenciyanyn materialdary. Almati, Unique Service. Р. 61-68. [in Kazakh].