The history of development of alphabet in the Turkic world

Талгат Молдабай

doi:10.32523/2664-5157-2023-1-49-59

Авторлар

Талгат Молдабай Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-1-49-59

Кілт сөздер:

жазу, мәдениет, бітіг, әліпби, жазу тарихы, түркі халықтары, дала көшпелілері, көне ұйғыр жазуы

Аннотация

Дала көшпелілерінің белді өкілі түркі тектес халықтар түрік қағанаты, Ұйғыр қағанаты, Қырғыз қағанаты, Қарахан мемлекеті, Керей хандығы, Найман хандығы, Шыңғыс хан империясы, Шағатай ұлысы, Жошы ұлысы, Қазақ хандығы сияқты саяси жүйелердің құрылуына
негіз болып, осы жүйелердің саяси, тарихи, мәдени дамуына өз үлестерін қосты. Жазу – мәдени дамудың ең озық көрсеткіші. Осы мәдени үрдістің дала көшпелілері ұрпақтары тарапынан қабылдану деңгейі мен оның дамуына қосқан үлесіне талдау жасалынды. Ендеше түркі тектес халықтардың жазу мәдениетінің дамуы, оның кезеңдері мен таралу ареалы, қолданылуы өте
маңызды. Бұл зерттеуде автор осы жазу мәдениетінің даму сатылары аясында түркі жазу мәдениетінің даму кезеңдеріне тоқталып, қолданылған жазу үлгілерінің қысқаша тарихын, шығу тегі мен қолданылу мақсатын ашып, жазу түрімен жазылған ескерткіштер арқылы нақты мысалдар келтірген. Жазу үлгілерін зерттеген ғалымдардың еңбектеріне тоқталып, олардың жазу тарихына, оның қолданыс аясына, жазу жүйесінің тілдегі қызметіне қатысты көзқарастарын ұсынған. Осылайша түркілер қолданған жазу жүйелерін хронологиялық тұрғыда жүйелеп, жазу жүйелерінің кроссмәдени байланыстарын ашуға тырысады. Түркі халықтарының көптеген діндер мен жазу жүйелері сияқты мәдени үдерістерге ашықтығы, жаңалыққа бейімдігі көрсетілді. Бұл жазу жүйелерін қолдану арқылы көптеген тарихи, мәдени, тілдік, діни жазбалар қалдырған түркі халықтарының әлем жазу мәдениетінде алар орны бағамдалды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Талгат Молдабай, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

PhD, түркітану кафедрасының доценті

Әдебиет

Amanzholov A.S., 2010. Istoriya i teoriya drevnetyurkskogo pis’ma [History and theory of ancient Turkic writing]. Almaty: Mektep. 368 p. [in Russian].

Gel’b I. E., 1982. Opyt izucheniya pis’ma (Osnovy grammatologii) [Experience in writing]. per. s angl. L. S. Gorbovickoj, I. M. Dunaevskoj; red. i predisl. I. M. D’yakonova. Moscow: Raduga. 366 p. [in Russian].

Zholdasbekov M., Sartqozhauly Q., 2005. Orhon eskertkіshterіnіn tolyq atlasy [Complete atlas of Orkhon monuments]. Astana: Kultegіn. 359 p. [in Kazakh].

Iogannes F., 1979. Istoriya pis’ma [History of writing]. Moscow: GRVL. 464 p. [in Russian].

Clauson G., 1986. Proiskhozhdenie tyurkskogo runicheskogo alfavita [Origin of the Turkic runic alphabet]. Zarubezhnaya tyurkologiya. P. 136-157. [in Russian].

Loukotka Ch., 1950. Razvitie pis’ma [Development of writing]. Moscow: Inostrannoj literatury. 319 p. [in Russian].

Moldabay T., 2016. Kone turіk tanbalar men ideogrammalardyn semantikalyq turlenuі zhane turіk bіtіg zhazuynyn damuy [Semantic transformation of Old Turkic symbols and ideograms and development of Turkic script]. Habarshy. L.N. Gumilev atyndagy EUU-nіn gylymi zhurnaly. 3. P. 114-120. [in Kazakh].

Moldabay T., 2021. Zhazba matіnder negіzіnde kone uygur alіpbiіnіn qoldanyluyndagy erkeshelіkter [Peculiarities in the use of the ancient Uighur alphabet based on written texts]. Turkic Studies Journal. 4. P. 44-52. [in Kazakh].

Shaimerdinova N.G., Moldabaj T. and other, 2017. Proiskhozhdenie i funkcionirovanie runicheskoj pis’mennosti [Origin and functioning of runic writing]. Astana: Alau Group & Co. 145 p. [in Kazakh].

Shaimerdinova N.G., Moldabay T. and other, 2014. Qypshaqtar: tarih pen tіl (armyan-qypshaq eskertkіshterі negіzіnde) [Kipchaks: history and language (based on Armenian-Kipchak monuments)]. Astana: Saryarqa. 228 p. [in Kazakh].

Coulmas F., 2006. Encyclopedia of Writing Systems by Florian Coulmas. Wiley-Blackwell. 603 p.

Hatice Ş.U., 2006. Başlanğıcından günümüze türk yazı sistemleri [Turkic writing systems from the beginning to the present]. Ankara: Akçay Yay. 408 p. [in Turkish].

Lundysheva O., Maue D., Wille K., 2021. Miscellanea in the Brāhmī Script from the Berezovsky and Krotkov Collections (IOM, RAS) with an Appendix: ВФ-4190. Written Monuments of the Orient. 7. 1(13). P. 3-70.

Turanskaya A., 2020. Newly Discovered Dunhuang Fragments of «Śatasāhasrikā Prajnāpāramitā» in the Collection of the IOM, RAS. Written Monuments of the Orient. 1(11). P. 88-102.