Жазба ақындар шығармашылығындағы шығыс стилі

Серікбай Қосанов; Әсел Кәкенова; Жанна Әділханова

doi:10.32523/2664-5157-2023-2-167-184

Авторлар

Серікбай Қосанов Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Әсел Кәкенова Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Жанна Әділханова Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-2-167-184

Кілт сөздер:

ақын, сопылық, әдебиет, дәстүр, символ, ғаріп, поэзия, кезең, шығыстық стиль.

Аннотация

Мақалада ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасыр басында өмір сүрген қазақ ақындарының шығармашылығындағы діни-дидактикалық және сопылық сарындар қарастырылған. Олардың дені өз заманында Орта Азия және Ресей қалаларындағы мұсылман медреселерінде білім алғаны белгілі. Жұмыста шайырлар поэзиясында жиі ұшырайтын ғаріп, міскін, құл, пақыр, кәмине, бейшара сөздерінің сопылық әдебиетпен байланысты қырлары талданады. Авторлар олардың әрқайсысын тиісті мысалдар арқылы дәйектей отырып, сопылық әдебиетке қатысты аспектілеріне назар аударады. Шығыстың классикалық әдебиетінен терең нәр алған шайырлар поэзиясында көптеген ортақ тақырып, сюжет, сарындар мен стильдік бейнелеулер кездеседі.

Мақалада жазба ақындар поэзиясында жиі қолданылған «әбжад» және «әліпби» мотивтеріне арнайы назар аударылады. Осы орайда Алтын Орда дәуірі әдебиетінде жалғасын тапқан «нама» жанрын қазақ ақындарының қайта жаңғыртуы туралы ой қозғалған. ХХ ғасыр басындағы қазақ поэзиясына ортағасырлық әдеби дәстүрдің тигізген ықпалы қарастырылған. Ақан сері, Мәшһүр Жүсіп, Шәкәрім, Мақыш, Омар, Қаңлы Жүсіп, Тұрмағамбет, Кете Жүсіп, Қарасақал Ерімбет сынды жазба әдебиет өкілдерінің шығармашылығы Ясауи, Бақырғани, Рабғузи, Хорезми және Сараи секілді түркі-қыпшақ шайырларының өлең үлгілерімен салыстырыла сарапталады. Екі дәуір ақындары қолданған бейнелі сөздер мен көркем образдар жөнінде тұжырымды ой-пікірлер ұсынылған. Мақалада қазақ әдебиеттануында жеткілікті деңгейде зерттелмеген, ұлттық жазба әдебиетіміздің қалыптасуына елеулі үлес қосқан бірқатар ақын-шайырлардың шығармалары қарастырылды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Серікбай Қосанов, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

филология ғылымдарының кандидаты, қазақ әдебиеті және әдебиет теориясы кафедрасының аға оқытушысы

Әсел Кәкенова , Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

филология ғылымдарының кандидаты, жоғарғы оқу орнына дейінгі дайындық кафедрасының аға оқытушысы

Жанна Әділханова, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

докторант, жоғарғы оқу орнына дейінгі дайындық кафедрасының аға оқытушысы

Әдебиет

Abay (Ïbrahïm) Qunanbayulı, 2003. Şığarmalarınıñ eki tomdıq jïnağı. 1-tom [Two-volume collection of his works. Volume 1]. Almaty: Jazwşı. 296 p. [in Kazakh].

Aytıs [Say], 1965. Birinşi tom. Qurast. Ş. Axmetov, B. Isqaqov, M. Baydildaev. Almaty: Jazwşı. 680 p. [in Kazakh].

Äbdirasılqızı A., 2007. Q.A. Ïasawïdiñ aqındıq älemi [K.A. Iasawi’s poetic world]. Almaty: «Kïe» lïngvoeltanw ortalığı. 264 p. [in Kazakh].

Äjïnïyaz Zïywar, 1975. Tañdamalı şığarmalar [Selected works]. Nökis: Qaraqalpaqstan. 252 p. [in Karakalpak].

Äwezov M., 1984. 20-tomdıq şığarmalar jïnağı [20-volume collection of works]. Т. 15. Maqalalar, zerttewler. Almaty: Jazwşı. 328 p. [in Kazakh].

Bertels E.É., 1969. Persïdskaya lïteratwra [Persian literature]. Moscow: Vostok. 354 p. (Іn Russian)

Jarmuxamedulı M., 2001. Aytıs öleñderiniñ arğı tegi men damwı [Origin and development of Aytys poems]. Almaty: Murattas. 293 p. [in Kazakh].

Jumajanov Q., 2006. Qaraqalpaq aymağındağı qazaq ädebïeti. Monografïya [Kazakh literature in the Karakalpak region. Monograph]. Almaty: Arıs. 256 p. [in Kazakh].

Ïdïrïs Şax., Swfïzm [Sufism], 1994. Moscow: Klışnïkov, Komarov ï K. Moscow. 446 p. [in Russian].

Kenjebaev B., 1993. XX ğ. Basındağı ädebïet /oqwlıq) [XX century. Literature at the beginning]. Almatı: Bilim. 248 p. [in Kazakh].

Kelimbetov N., 2000. Körkemdik dästür jalğastığı. /zerttew [Continuity of artistic tradition /study]. Astana: Elorda. 288 p. [in Kazakh].

Qabdolov Z., 1976. Söz öneri [Art of words]. Almatı: Mektep. 373 p. [in Kazakh].

Mätbek N., 2008. Süleymen Baqırğanïdıñ (Xakim ata) ädebï murası. Oqw quralı [Literary legacy of Süleyman Bakyrgani (Hakim ata). Educational tool]. Almaty: Qazaq wnïversïteti. 146 p. [in Kazakh].

Mırzaxmetov M., 1994. Abay jäne Şığıs [Abay and East]. Almaty: Qazaqstan. 208 p. [in Kazakh].

Nawaï A., 1977. Xamsa [Hamsa]. Toshkent: Badïy adabïet. 791 p. [in Uzbek].

Nurdauletova B.I., Shohaev M.T., Kenganova A.B., 2022. Zhyraular poetikasyndagy «shynajy adam» konceptіsі [The concept of a perfect human in the poetics of zhyrau]. Turkic Studies Journal, Vol. 4., No 2. P. 72-85. [in Kazakh].

Oñdasınov N., 1974. Parsışa-qazaqşa tüsindirme sözdik [Persian-Kazakh explanatory dictionary]. Almaty: Qazaqstan. 384 p. [in Kazakh].

Sağındıqulı B., 1997. Ğalamnıñ ğajayıp sırları [Amazing secrets of the universe]. Almaty: Ğılım. 296 p. [in Kazakh].

Totınama. Xïkayat [Totyname. Story], 1991. Awdar. Ä.Qoñıratbaev, T.Qoñıratbaev. Almaty: Jazwşı. 328 p. [in Kazakh].

Şorayaqtıñ Omarı, 1995. Söyle, tilim, josılıp. Öleñder, dastandar, aytıstar [Speak, speak, speak. /Poems, sagas, arguments]. Almaty: Rawan. 301 p. [in Kazakh].