«Көк Тәңірі», «көк бөрі», «көк түрік» сөздерінің  мифолингвистикалық сипаты

Жансая Пансат; Гүлнар Мамаева; Еркан Алкая

doi:10.32523/2664-5157-2023-3-146-160

Авторлар

Жансая Пансат М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті
Гүлнар Мамаева Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Еркан Алкая Фырат университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-3-146-160

Кілт сөздер:

колоративті лексика, көк Тәңірі, көк бөрі, көк түрік, Ашина, мифологема, ұлттық дүниетаным, ғаламның тілдік бейнесі, дүниетаным

Аннотация

Мақалада түркі халықтарына ортақ таным ретінде қалыптасқан «көк Тәңірі», «көк бөрі», «көк түрік» ұғымдарына байланысты туындаған мифтердегі «көк» сөзінің символдық мағыналары мифолингвистикалық талдау негізінде қарастырылды. Жалпы тіл білімінде тілді адамның
танымдық ойлау қабілетімен байланыстыра қарастыру өзекті мәселелердің қатарында екендігі белгілі. Тілді рухани-мәдени код ретінде антропоөзектік парадигма тұрғысынан зерттеу тілдің ашылмаған жаңа қырларын тануға мүмкіндік береді. Сөздік қорымызда ерте кезден сақталып келе
жатқан колоративті лексикаға жататын «көк» сөзі тіл дамуында тек қана түстік мағынаны ғана емес, әртүрлі мағыналарды да білдіреді. Түрік танымындағы дүниенің бастауы саналатын «көк» сөзі ежелден-ақ көк Тәңірі ретінде заттық мағынаға ие болған. Көне түріктердің танымында «көк» сөзі – көк аспанның белгісі. Осыған байланысты «Тәңірі», «көк», «аспан» ұғымдарын семантикалық парадигма ретінде қарастырамыз. «Тәңірі» мен «Көк» сөздері аспан мағынасындағы мәндес сөздер. «Күлтегін»
және «Білге қаған» жырларында ежелгі түріктер өздерін «көк түріктер» деп атаған. Мұндағы «көк» сөзі космогониялық аспан мағынасын білдіреді. «Көк Тәңірі», «көк түрік» ұғымдары «аспан» сөзімен байланысты болса, «көк бөрі» ұғымындағы «көк» сөзі киелі, қадірлі, қасиетті, қуатты, батыл деген сипаттық мағыналарға ие. Зерттеу жұмысында «көк Тәңірі», «көк бөрі», «көк түрік» сөздеріне байланысты туындаған мифтерге талдау жасалып, ежелгі
мифтердегі «көк» концептісінің семантикалық ерекшелігіне байланысты тұжырымдар айтылды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Жансая Пансат, М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті

PhD докторант

Гүлнар Мамаева , Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.

Еркан Алкая, Фырат университеті

филология ғылымдарының докторы, профессор

Әдебиет

Abai tılı sözdıgı [Dictionary of Abay language], 1968. Almaty: Qazaq SSR-nıñ «Ğylym» baspasy. 734 p. [in Kazakh].

Avakova R.A., Sailauova A.A., 2012. Türkı mifologemalary: halyq sanasynyñ mädeni-ruhani tetıgı [Turkic mythologems: a cultural and spiritual mechanism of folk consciousness]. Äl-Farabi atyndağy Qazaq ūlttyq universitetı habarşysy. Filologia seriasy. 1 (135). P. 203-208. [in Kazakh].

Aronūly S., 2013. Börı basy – ūranym: jyr tolğau, aitystar, estelıkter [Bori basy is the hymn: songs, arguments, memories]. Almaty: Halyqaralyq Abai kluby. 288 p. [in Kazakh].

Baskakov N.A., 1964. Rusko-altaiski slovär [Russian-Altaic dictionary]. Moscow: Sovetskaia ensikolopedia. 875 p. [in Russian].

Gumilev L.N., 1967. Drevnie türki [Ancient Turks]. Moscow: «Nauka». 112 p. [in Russian].

Janaidarov O., 2006. Ejelgı Qazaqstan mifterı [Ancient Kazakh myths]. Almaty: «Aruna». 252 p. [in Kazakh].

Joldasbekov M., 2012. Asyl arnalar: jetı tomdyq şyğarmalar jinağy [Precious routes: collection of essays in seven volumes]. Astana: Kültegın. 343 p. [in Kazakh].

Jūmabaev M., 1995. Şyğarmalar. T.1. [Essays: three volumes]. Almaty: Bılım. 256 p. [in Kazakh].

Jūrtbai T., 2016. Aşina – Kökbörı [Ashina – Wolf]. Available at: https://e-history.kz/kz/news/show/3349 (Accessed: 18.11.2022). [in Kazakh].

Qazaq epostary, 2007. Almaty: Köşpendıler [Kazakh epics]. 416 p. [in Kazakh].Qaidarov Ä.T., 1988. Qazaq tılınıñ tarihi leksikologiasy: problemalary men mındetterı [Historical lexicology of the Kazakh language: problems and tasks]. Almaty: Ğylym. 236 p. [in Kazakh].

Qasqabasov S., 2009. Oiörıs [Oyoris]. Almaty: Jıbek joly. 304 p. [in Kazakh].Qondybai S., 2008. Qazaq mifologiasyna kırıspe [Introduction to Kazakh mythology]. Almaty: Arys. 207 p. [in Kazakh].

Qūnanbaiūly A., 2020. Şyğarmalarynyñ ekı tomdyq tolyq jinağy. T.1: Öleñder men audarmalar [Two-volume complete collection]. Almaty: «Jazuşy». 336 p. [in Kazakh].

Marğūlan Ä., 1985. Ejelgı jyr, añyzdar [Ancient poems, legends]. Almaty: Jazuşy. 368 p. [in Kazakh].

Ordabekova H.A., Kürkebaev K.Q., 2018. Dästürlı jäne qazırgı tıldık sanadağy «qasqyr» leksemasynyñ lingvomädeni sipaty [Lingvo-culturological description of the lexeme «kaskyr» / «wolf» in traditional and modern consciousness]. Äl-Farabi atyndağy Qazaq ūlttyq universitetı habarşysy. Filologia seriasy. No3 (171). P. 153-159. [in Kazakh].

Sänık Z., Zeinollaqyzy J., 2016. Qazaq etnografiasy [Kazakh ethnography]. Almaty: An Arys. 576 p. [in Kazakh].

Uälihanov Ş.Ş., 2013. Täñırı: tañdamaly [Tangiry: optional]. Almaty: Halyqaralyq Abai kluby. 388 p. [in Kazakh].

Tazegul E., Nakhanova L., 2021. Cultural Anthropology: Symbolism of Color in the Worldview of Turkic Peoples. Turkic Studies Journal. 2 (Vol.4). P. 59–66. https://doi.org/10.32523/2664-5157-2020-2-4-59-66