«Алпамыс батыр» эпосының генезисі жайында

Болат Қорғанбеков; Фарида Габидуллина

doi:10.32523/2664-5157-2023-1-145-161

Авторлар

Болат Қорғанбеков Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Фарида Габидуллина Қазан (Еділ бойы) федералды университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-1-145-161

Кілт сөздер:

Алпамыс, Жирмунский, Улагашев, Очубай Алексеев, қаһармандық эпос, батырлық ертегі, эпос айтушысы, эпос варианттары мен версиялары, жыршылық мектептер, жанрлық-стадиялық ерекшелік

Аннотация

«Алпамыс батыр» эпосының пайда болуы мен қалыптасуы, таралу ерекшеліктері жөніндегі пікірлер біркелкі емес. Бұл туралы айтқан А.К.Боровковтың, Х.Т.Зариповтың және В.М.Жирмунскийдің көзқарастары кеңінен танымал. Осының ішінде жырды VI-VIII ғасырларда, Алтай тауларының оңтүстік бөктерлерінде пайда болып, XVI ғасырдың бас жағында Шайбани
ханның көшпелі өзбектері Алпамыстың ерліктері жайлы баяндауларды Байсын бектігіне алып келіп, жыр Өзбекстанның оңтүстігінде қалыптасып, одан әрі өзбектер, қарақалпақтар, қазақтар арасында тарала бастады деп есептейтін В.М.Жирмунский пікірінің ғылымда үстемдік алғаны мәлім. В.М.Жирмунскийдің бұл концепциясы бірден қалыптасқан жоқ. Ол 1943 жылы «Алпамыстың» қоңырат эпосы екендігін айтқан болатын. Бұдан біз В.М.Жирмунский ұстанымының
өзгеруіне қайчи (алтай жыршысы) Н.Улагашевтің айтуынан жазылып алынып, 1941 жылы жарық көрген «Алып-Манаш» батырлық ертегісінің себеп болғанын аңғарамыз. Жирмунский жырдың шығу төркінін «Алып-Манаштан» іздеу керегін айтқанымен, мұндағы қоңырат версиясымен, әсіресе, қазақ нұсқаларымен ұсақ-түйек ұқсастықтардың себептерін көрсетпеген. Егер «Алып-
Манаш» ғалымның көрсеткеніндей, VI-VIII ғасырларда пайда болған болса, кейінгі он екі ғасыр ішінде версиялар арасындағы мұндай ұсақ-түйек ұқсастықтардың сақталуы мүмкін болмас еді. Керісінше, Улагашев жырлаған алтай нұсқасының қоңырат версиясының негізінде пайда болғанын мегзейтін нышандар көп-ақ. Осыларды және басқа да деректерді ескере отырып, «Алпамыс» эпосының батырлық ертегі және қаһармандық эпос түріндегі екі нұсқасының да 1200 жылдай уақыт бұрын Сырдария өзені бойында пайда болғанына көз жеткіземіз.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Болат Қорғанбеков , Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филoлoгия ғылымдaрының кандидаты, қауымдастырылған прoфeccoр, қазақ әдебиеті кафедрасының профессоры

Фарида Габидуллина, Қазан (Еділ бойы) федералды университеті

филoлoгия ғылымдaрының кандидаты, қауымдастырылған прoфeccoр, Елабуга институтының оқытушысы

Әдебиет

Alpamysh, 1943. Toshkent. 126 p. [in Uzbek].

Abilgazy, 1991. Turik shexhiresi [The pedigree of the Turkmens]. Almaty. 208 p. [in Kazakh].

Berdibay R., 2000. Epos «Alpamys batyr» i ego svyaz’s etnicheskoj istoriej kazahskogo naroda [Epic «Alpamys Batyr» and its connection with the ethnic history of the Kazakh people]. Vestnik Ministerstva obrozovaniya i nauki NAN RK [Bulletin of the Ministry of education and science of NAS RK]. 1. P. 37-41. [in Russian].

Berdibay R., 2000. Ulystyń uly eposy («Alpamys») [The great epic of the country («Alpamys»)]. Newspaper «Shymkent kelbeti». No 1 (491). 1 january. Shymkent. P. 12. [in Kazakh].

Berdibay R., 1982. Qazaq eposy [Kazakh epics]. Almaty. 232 p. [in Kazakh].

Borovkov A.K., 1956. Geroicheskaya poema ob Alpamyshe [Heroic poem about Alpamysh], Tezisy dokladov i soobshchenij regional’nogo soveshchaniya po eposu «Alpamysh» [Theses, reports and messages of the regional meeting on the epic «Alpamysh»]. (Publishing house of the Academy of Sciences of the Uzbek SSR.Tashkent. P. 5-7). [in Russian].

Borovkov A.K., 1959. Geroicheskaya poema ob Alpamyshe [Heroic poem about Alpamysh], Ob epose «Alpamysh» [About the epic Alpamysh]. (Academy of Sciences of the Uzbek SSR. Tashkent. P. 61-87). [in Russian].

Valitova A.A., 1960. Tatarskaya versiya eposa «Alpamysh» [Tatar version of the epic «Alpamysh»]. Tyurko-mongol’skoe yazykoznanie i fol’kloristika [Turkish-Mongolian linguistics and folklore]. (Eastern Literature Publishing House, Moscow. P. 173-209). [in Russian].

Gabdullin M.T., Sydykov T., 1972. Qazaq halqynyn batyrlyq zhyry [Heroic epics of the Kazakh people]. Almaty. 339 p. [in Kazakh].

Zhandarbek Z., 2000. Túrkistan tarıhy [History of Turkestan]. Túrkistan tarıhy men mádenıeti [History and culture of Turkestan]. (At K.A. Yasawi. KSTU publishing house. Turkestan. P. 126-133). [in Kazakh].

Zhirmunsky V.M., 1956. Voprosy genezisa i istorii eposa Alpamys [Questions of the genesis and history of the epic Alpamys]. Tezisy dokladov i soobshchenij regional’nogo soveshchaniya po eposu «Alpamysh» [Theses, reports and messages of the regional meeting on the epic «Alpamysh»]. (Publishing house of the Academy of Sciences of the Uzbek SSR.Tashkent. P. 15-16). [in Russian].

Zhirmunsky V.M., 1959. Voprosy genezisa i istorii epicheskogo skazaniya ob Alpamyshe [Questions of Genesis and history of the epic tale of Alpamysh]. Ob epose «Alpamysh». Materialy po obsuzhdeniyu eposa «Alpamysh» [About the epic «Alpamysh». Materials to discuss the epic «Alpamysh»]. (Academy of Sciences of the Uzbek SSR. Tashkent. P. 26-61). [in Russian].

Zhirmunsky V.M., 1974. Turkskiy geroicheskiy epos [Turkish heroic epic]. Leningrad. 728 p. [in Russian].

Zhirmunsky V. M., Zarifov H. T., 1947. Uzbekskiy narodniy geroicheskiy epos [Uzbek national heroic epic]. Moscow. 520 p. [in Russian].

Zarifov H.T., 1956. Osnovnye motivy eposa [«Alpamysh» About the main motives of the epic «Alpamysh»]. Tezisy dokladov i soobshchenij regional’nogo soveshchaniya po eposu «Alpamysh» [Theses, reports and messages of the regional meeting on the epic «Alpamysh»]. (Publishing house of the Academy of Sciences of the Uzbek SSR. Tashkent. P. 9-14). [in Russian].

Zarifov H.T., 1959. Osnovnye motivy eposa «Alpamysh» [Main motives of the epos «Alpamysh»]. Ob epose «Alpamysh» [About the epic Alpamysh]. (Academy of Sciences of the Uzbek SSR. Tashkent. P. 6-26). [in Russian].

Ibraev Sh., 1997. Poetica oguzskogo geroicheskogo eposa [Poetics Oghuz heroic epic]. Almaty. 128 p. [in Russian].

Istoriya vsemirnoj literatury. T. ІІІ. [History of world literature. V. III]. 1985. (Moscow: Nauka. 816 p.). [in Russian].

Istoriya kazahskoj literatury v 3-h tomah. [The history of Kazakh literature in 3 volumes], 1988. (Alma-Ata: Nauka. 452 p). [in Russian].

Karmysheva B.H., 1976. Ocherki etnicheskoj istorii YUzhnyh rajonov Tadzhikistana i Uzbekistana (Po etnograficheskim dannym) [Essays on the ethnic history of the Southern regions of Tajikistan and Uzbekistan (according to ethnographic data)]. Moscow. 324 p. [in Russian].

Kononov A.N., 1958. Rodoslovnaya turkmen. Sochinenie Abu-l-Gazy hana hivinskogo [The pedigree of the Turkmens. The work of Abu-l-Gaza Khan of Khiva]. Moscow. 284 p. [in Russian].

Kereytov R.H., 1993. Nogajskaya Orda i voprosy ee etnicheskogo sostava [Nogai Horde and issues of its ethnic composition]. Istoriko- geograficheskie aspekty razvitie Nogajskoj Ordy [Historical and geographical aspects of the development of the Nogai Horde]. Makhachkala: Terekli School. P. 22-28. [in Russian].

Kunanbai A., 1999. «Alpamys» - búkil túrki halyqtaryna ortaq qazyna [«Alpamys» is a treasure for all Turkic peoples]. Newspaper «Egemen Kazakhstan». No 175 (22261). 16 december. Astana. P. 4. [in Kazakh].

Margulan A., 1985. Ezhelgі zhyr, anyzdar [Ancient predators, legends]. Almaty. 368 p. [in Kazakh].

Mambetov K., 1995. Qaraqalpaqlardyn etnografiyalyq tarijhy [Ethnographic history of Karakalpaks]. Nokis. 228 p. [in Kazakh].

Muhopleva S.D.,2000. Yаkutskij epos – olonho (tradicii izucheniya) [Yakut epic – olonkho (traditions of study)], Nauka i obrazovaniya [Science and Education], 2, P. 19-22. [in Russian].

Nogajcy Dagestana i Severnogo Kavkaza (Dokumenty XVII-XVIII v.v.). [Nogais of Dagestan and the North Caucasus (the Documents of the XVII-the XVIII-the century), 1998. Mahachkala: ZAO «Dagpress». 122 p. [in Russian].

Potаpov L.N., 1949. Geroicheskij epos altajcev [The heroic epic of the Altai people], Sovetskaya etnografiya [Soviet Ethnography], 1. P. 117-132. [in Russian].

Tynyshpayev M., 1925. Materialy k istorii kirgiz-kazakskogo naroda [Materials to the history of the Kyrgyz-Cossack people]. Tashkent. 64 p. [in Russian].

Ulagashev N., 1941. Altaj-Buchaj. Ojratskij narodnyj epos [Altai-Buchay. Oirot folk epic]. Edited by A. Koptelov. Novosibirsk. 404 p. [in Russian].