«Сайқал» есімінің түркі тілдеріндегі мағынасы мен шығу тегі

Айнур Маемерова

doi:10.32523/2664-5157-2023-1-119-130

Авторлар

Айнур Маемерова Халықаралық Түркі академиясы

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2023-1-119-130

Кілт сөздер:

кісі есімі, антропоним, Сайқал есімі, антропонимдік мағына, апелятивтік мағына, түркі тілдері, онимдік бірлік

Аннотация

Түркі халықтарында кісі есімі ерекше мәнге ие. Адам баласының болашағына есімі тікелей әсер етеді деген сенім бар. Сол себепті жаңа туған нәрестеге есім таңдау кезінде отбасы үшін үлкен жауапкершілік жүктеледі. Кісі есімдері арқылы халық мәдениетінің, сенімінің, дәстүрінің іздерін саралауға болады. Тілдегі әрбір онимдік бірлік – халық санасының көрінісі. Онимдік бірліктер мәдениетаралық коммуникацияда
маңызды қызмет атқарады. Антропонимдердің әлеуметтік бағыты жоғары болғандықтан, бір тілдегі антрополексема мағынасының екінші бір тілдегі мағынасы түрлі болуы мүмкін. Мақалада «Сайқал» есімінің түркі тілдеріндегі мағыналары мен атау берудегі уәжі айқындалады, ол есімге негіз болған антропонимдік және апелятивтік мағыналар анықталып, салыстырылады. «Сайқал» антропонимінің басқа түркі тілдеріндегі қолдану ерекшеліктері, мағынасы және түп-төркіні сараланады.
Қазіргі және тарихи тілдік деректер негізінде «сайқал» сөзінің антропонимге транформациялануы мен оң және теріс мәнде қолданылуының үлгілері айқындалады. «Сайқалдың» қазіргі қазақ тіліндегі беретін ұғымы теріс мәнді білдірсе, қырғыз тілінде «батыр қыз» деген ұғымды білдіретін антропоним ретінде қыз балаға беріледі. Бір сөздің түбі бір түркі тілдерінде қарама-қарсы мағыналарда қолданылуына түрлі тарихи-мәдени факторлар әсер етуі мүмкін. Бір тілдегі антропонимнің
басқа туыстас тілдердегі қолданыстарын салыстыра зерттеу арқылы жалпытүркілік антропонимдер жүйесі, тарихы және жеке сөздердің антропоним ретіндегі қызметі жайлы тың деректерді анықтауға болады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Айнур Маемерова, Халықаралық Түркі академиясы

PhD

Әдебиет

Abdiyev Т., 2020. К.К. Yudahin ‘Kyrgyzcha-oruscha sozdugundogu’ arabizmder. [Arabisms in the Kyrgyz-Russian dictionary] Bishkek [Electronic resource]. Available at: https://new.bizdin.kg/media/books/Kyrgyz-tilindegi-arabizmder-Abdiev_pdo32qX.pdf. (Accessed: 10.11.2022). [in Kyrgyz].

Abdualiulı B., 2012. Kazak Antroponimzhasamy: teoriyalyk zhane praktikalyk negizderi. [Kazakh anthroponymic system: theoretical and practical foundations]. Astana: “Astana poligrafiya”. 320 p. [in Kazakh].

Bekturganova K., 2006. Kyrgyzstandyn asyl kyzdary. [Noble girls of Kyrgyzstan]. Bishkek: Mamlekettik til dzhana entsiklopediya borboru. 416 p. [in Kyrgyz].

Bolshoi Akademicheski Mongolsko-Russki Slovar v Chetyreh Tomah. [Academic Mongolian-Russian dictionary in four volumes]. 2001-2002. Моscow: “Academia”. [in Mongolian and Russian].

Etimologicheskiy slovar tyurkskih yazykov. Obshetyurkskiye i mezhtyurkskiye osnovy na bukvy L, M, N, P, S. 2003. [Etymological dictionary of Turkic languages]. Моscow: Vostochnaya literatura RAN. 446 p. [in Russian].

Hakassko-russkiy slovar. 1953. [Khakass-Russian dictionary]. Моscow: Glavizdat. 358 p. [in Khakass and Russian].

Kirgizsko-russkiy slovar. Comp. Yudahin K.K., 1985. [Kyrgyz Russian dictionary]. Frunze: Glavnaia redaktsiya Kirgizskoi sovetskoi enstiklopedii, Kn.2-ya. L-Ya. 480 p. [in Kyrgyz and Russian].

Kyrgyz tilinin tushundurmo sozdugu. Ekinchi boluk. 2019. [Explanatory dictionary of the Kyrgyz langauge]. Bishkek: Poligrafbumresursy. 800 p. [in Kyrgyz].

Qaraqalpaqsha-Russha Sozlik. 1958. [Karakalpak Russian dictionary]. Моscow: Shettil hem Milliy Sozlikler Memleket Baspasy. 892 p. [in Karakalpak].

Qazaq adebi tilinin sozdigi. Оn bes tomdyq. 12-tom. Comp. Udervayev А., Naqysbekov О., Qonyratbayeva Zh., 2011. [Dictionary of Kazakh literary language]. Аlmaty. 752 p. [in Kazakh].

Qazaq tilinin aimaqtyq sozdigi. Comp. Qaliyev G., Naqysbekov О., Sarybayev Sh., Uderbayev А., 2005. [Dictionary of the regional Kazakh language]. Аlmaty: Arys. 824 p. [in Kazakh].

Manas entsiklopediyasy. 2 tom. 1995. [Encyclopedia of Manas]. Bishkek. 432 p. [in Kyrgyz].

Šejx Sulejman Efendi’s Čagataj-Osmanisches Wörterbuch, 1902. Ignác Kúnos. Budapest. 201 p. [in German].

Tektigul Zh., 2012. Qazaq Tilinin Tarihiy Grammatikasy. [Historical Grammar of Kazakh Language]. Almaty: MV-Print, 500 p. [in Kazakh].

Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü. 6 cilt. 2009. [Compilation dictionary of Turkish dialects]. Ankara: TDK Yay. [in Turkish].

Zhaparov Sh., 2009. Аdam attary – el bailygy. [Human names are the wealth of the country]. Bishkek: Teknik BB. 343 p. [in Kazakh].

Zinettulina G., 2018. A.Eniki hem Ch.Aitmatov hikayelerinde onomastik parallerder [Onomastic parallels in E.Eniki and Ch.Aitmatov’s stories]. Тyurkskaia onomastika: ot istokov do sovremennosti: materialy Mezhdunarodnoi nauchno-prakticheskoi konferentsii. Каzan, 11–14 October 2018. Каzan: İzd-vo Kazan.un-ta. 334 p. [in Kazakh].

https://abaytanu.kz/өлең/39/1 (Accessed: 15.12.2022). [in Kazakh].

https://kzref.org/tavarih-i-guzida-ji-nusrat-name.html?page=2 (Accessed: 15.12.2022). [in Russian].

https://magarif-uku.ru/tatar-isemnere/ir-at/s/ (Accessed: 15.12.2022). [in Tatar].

https://savodxon.uz (Accessed: 15.12.2022). [in Uzbek].

https://sozluk.gov.tr/ (Accessed: 15.12.2022). [in Turkish].