Соматизмы во фразеологии европейских и восточных языков

Имре Пачай

doi:10.32523/2664-5157-2022-4-99-112

Авторлар

Имре Пачай Ньиредьхаза жоғарғы мектебі

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-4-99-112

Кілт сөздер:

фразеологизмдер, соматизмдер, еуропалық тілдер, мажар тілі, түркі, финн-угор және қытай тілдері, ауыспалы мағыналар, күрделі жұп сөздер, ареалдық тарихи байланыстар

Аннотация

Фразеологизмдерді зерттеу – белгілі ғалымдардың тұжырымдарымен расталған
тіл білімінің маңызды бөлігі. Фразеологиялық бірліктер ұлттық менталитет пен мәдени
дәстүрдің маңызды мотивтерін бейнелейді. Түркі және финн-угор тілдерінің орыс тілі мен
мәдениетіне әсерін ашып көрсеткен Н.С. Трубецкойдың еңбектері біздің зерттеуімізге түрткі
болды.
Шығыс тілдеріндегі фразеологизмдердің семантикасы мен құрылымын зерттеу барысында
олардың мажар тіліндегі фразеологиялық бірліктермен мағыналық және құрылымдық ұқсастықтары табылды. Шығыс тілдерінің фразеологиялық тіркестеріндегі күрделі жұп
соматизмдер (адам денесі бөлігінің атауы) ерекше қызығушылық тудырды.
Мақалада еуропа және шығыс тілдерінің фразеологиялық бірліктеріндегі бірқатар соматизмдер
қарастырылып, олардың әр халықтың менталдық және мәдени дәстүрлеріне байланысты
айырмашылықтары атап көрсетілді; мажар және түркі, шығыс тілдеріндегі фразеологиялық
бірліктердің тарихи ареалдық, тілдік және мәдени қарым-қатынасына байланысты мағыналық
және құрылымдық ұқсастықтары байыпталды.
Түркі және мажар тілдеріндегі соматизмдер адам денесінің бір бөлігін (бас, жүрек, көз,
құлақ, қол, т.б.) дәлме-дәл білдірумен қатар, адамның рухани дүниесін, оның жағымды немесе
жағымсыз сипаттарын танытатын ауыспалы мағыналарға да ие. Бұл ауыспалы мағыналар қытай
тіліндегі фразеологиялық бірліктерде де кездеседі.
Құрылымы жағынан алып қарағанда, түркі, финн-угор, мажар, қытай тілдерінің
фразеологиялық бірліктеріндегі соматизмдер күрделі жұп сөздермен берілген, бұл олардың
белгілі бір типологиялық ортақтығын дәлелдейді. Орыс тілі фразеологизмдеріндегі жұп
соматизмдер түркі және орал тілдерінің ареалдық-мәдени ықпалына тікелей байланысты.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Имре Пачай, Ньиредьхаза жоғарғы мектебі

Dr. habil. (PhD) CSc (профессор)

Әдебиет

Baskakov N.A., 1979. Russkie familii tyurkskogo proiskhozhdeniya [Russian surnames of Turkic origin]. Moscow. P. 5. [in Russian].

Vorob’yov V.V., 1997. Lingvokul’turologiya [Linguoculturology]. Teoriya i metody [Theory and Methods]. Moscow: Izdatel’stvo Rossiiskogo universiteta Druzhby narodov. P. 45-53. [in Russian].

Gabelentz G., 1881. Chinesische Grammatik mit Ausschluss des niederen Stils und der heutigen Umgangssprache. Leipzig. P. 11-15 [in German].

Gorelov V.I., 1984. Leksikologiya kitajskogo yazyka [Lexicology of the Chinese language]. Moscow. P. 21-25. [in Russian].

Mokienko V.M., 2007. Zagadki russkoj frazeologi [Riddles of Russian phraseology]. Sankt- Peterburg: Avalon. P. 6-9. [in Russian].

Moravcsik Edith A., 2009. Partonomic structures in syntax. New Directions in Cognitive Linguistics. Amsterdam-Philadelphia. P. 45-49. Pacsai I., 1995. Areal’nye aspekty parnyh slov v russkom yazyke [Areal aspects of paired words in Russian]. N’ired’haza. P. 35-38. [in Russian].

Permyakov G.L., 2001. Poslovicy i pogovorki narodov Vostoka [Proverbs and sayings of the peoples of the East]. Moscow. P. 38-43. [in Russian].

Semenas A.L., 1976. Paradigmaticheskij analiz komponentov kopulyativnogo slozheniya v kitajskom yazyke’ [Paradigmatic analysis of the components of cumulative addition in Chinese]. Moscow: Vostochnoe yazykoznanie. P. 107-112. [in Russian].

Teliya V.N., 1996. Russkaya frazeologiya [Russian phraseology]. Moscow: Id Yazyki russkoj kul’tury. P. 31-35. [in Russian].

Tkachenko O.B., 1981. Problemy sopostavitel’no-istoricheskogo izucheniya slavyanskih yazykov [Problems of Comparative-Historical Study of Slavic Languages]. Moscow: Voprosy yazykoznaniya. P. 48-59. [in Russian].

Tokarev S.A., 1957. Religioznye verovaniya vostochnoslavyanskih narodov XIX – nachala XX v. [Religious beliefs of the East Slavic peoples of the 19th – early 20th centuries]. Moscow: Izdatel’stvo Akademii nauk SSSR. P. 41-44. [in Russian].

Trubeckoj N.S., 1991. Verhi i nizy russkoj kul’tury [Tops and bottoms of Russian culture]. Moscow: Vestnik Moskovskogo universiteta. V. 9. No 1. P. 87-98. [in Russian].

Uspenskij B.A., 1982. Filologicheskie razyskaniya v oblasti slavyanskih drevnostej [Philological research in the field of Slavic antiquities]. Moscow: Izdatel’stvo Moskovskogo universiteta. P. 36-39. [in Russian].