Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік» шығармасында Жаратушының жырлануы

Бекарыс  Нұриман; Суер Екер

doi:10.32523/2664-5157-2022-4-63-77

Авторлар

Бекарыс Нұриман Анкара Хажы Байрам Вели университеті
Суер Екер Башкент университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-4-63-77

Кілт сөздер:

«Құтадғу білік», Жүсіп Баласағұн, әдеби үдеріс, дін, Жаратушы, діни таным, діни термин, әдеби ескерткіш

Аннотация

Қарахан дәуірінде түркі халықтарының жаппай исламды қабылдауы дін
тақырыбының әдеби көркем шығармаларда кеңінен көтерілуіне себеп болды.
Баласағұндық Жүсіптің «Құтадғу білік» еңбегі тікелей дін тақырыбына
арналмаса да, ислам дініне қатысты мәліметтерді қамтыған шығарманың
бірі. Сол заманның діни танымы мен әдеби үдерісін бағамдау қазіргі қазақ
әдебиеттану ғылымы үшін маңызды мәселенің бірі деуге болады. Аталмыш
тақырып бұған дейін Р.Р. Арат, С.М. Арсал, И. Кафесоглу, А. Инан, А. Ділашар,
А.Б. Ержиласун, Р. Данкофф, Н.Келімбетов, А.Қыраубаева, А. Егеубаев,
С. Екер, Х. Касапоглу, Г. Құрманғалиева, Г .Канашаева және т.б. зерттеушіғалымдар тарапынан зерделенді. Олардың ішінде түрік тілінде жарық көрген
ғалым С.Екер еңбегінің орны ерекше. Дегенмен шығарма қазақ әдебиеттану
ғылымы саласында қолжазба мәтін бойынша зерделеп, ондағы діни танымның
астарын талдауды қажет етеді. Сондықтан зерттеу нысаны ретінде
Ж.Баласағұнның «Құтадғу білік» атты көркем шығармасы, оның ішінде
автордың Жаратушы туралы жыры кездесетін «Тәңрі әззе уә желле өгдісі
айор» яғни, «Әзіз уа ұлы Тәңірдің құдіреттілігі айтылады» деген 1-баптағы
мәтіндері негізге алынды. Шығарманың Ферғана нұсқасы бойынша
факсимилесі мен Р.Р. Арат жасаған транскрипциясы қолданылады. Талдау
барысында 33 бәйіт зерделеніп, оның 14-і мысал етіп беріледі. Сандық зерттеу
әдісі арқылы діни терминдердің шығармада қолданылу жиілігі көрсетіледі.
Олардың мағынасы ғалымдардың пікірімен дәйектеліп, өлең жолдары Құран аяттарымен салыстырылады және танымдық тұрғыда сараланады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Бекарыс Нұриман, Анкара Хажы Байрам Вели университеті

PhD, Түрік фольклоры кафедрасы, Әдебиет факультеті

Суер Екер, Башкент университеті

PhD, профессор, Түрік тілі мен әдебиеті кафедрасы, Әдебиет факультеті

Әдебиет

Bes gasir zhirlaydi [Five centuries sing], 1989. Ed. Magauin M. & Baydildayev M. Almaty: Zhazushy. Vol. 1. 384 p. [in Kazakh].

Kanashaeva G., 2020. Karahan dauiri zhazba eskertkishteri: Zharatushy sipaty [The Written Works of Qarakhanid Period: Description of God]. KazNU Journal of Oriental Studies. Vol. 92, No.1. P. 46-53. [in Kazakh].

Kashkari M., 2017a. Turik sozdigi [Turkish dictionary]. Vols 1-3; Vol. 3. Translated by A.Egeubay. Almaty: Arda+7. 600 p. [in Kazakh].

Kashkari M., 2017b. Turik sozdigi [Turkish dictionary]. Vols 1-3; Vol. 1. Translated by A.Egeubay. Almaty: Arda+7. 592 p. [in Kazakh].

Kuran Karim: Kazaksha magınası zhane tusinigi [The Holy Quran: Kazakh meaning and concept], 1991. Translated by H. Altay. Medine: Quran Sharif Dominant Plant. 604 p. [in Kazakh].

Kurmangali G., 2020. Kurannin orta gasyrlyk adebi zhadigerlerge ikpaly [The influence of the Koran on medieval literary artifacts]. Bulletin of LN Gumilyov ENU. Philology series. 3(132). P. 36-43. [in Kazakh].

Mollakanagatuly S., 2020. Karahan memleketi tusundagy algashky Kuran audarmasy [The first translation of the Koran during the reign of the Karakhanids]. Bulletin of L.N. Gumilyov ENU. Political sciences. Regional studies. Oriental studies. Turkology series. 2(127). P. 177-184. [in Kazakh].

Sartkozhauly K., 2019. Orhon eskertkishterinin tolyk atlasy [Complete atlas of Orkhon monuments]. Vols 1-2; Vol. 1. Almaty: Samga Press. 509 p. [in Kazakh].

Syzdykov S., 2014. Karkuk – Karahan memleketi: sayasi tarihi zhane madeni muralary [Karlyk - Karakhan state: political history and cultural heritage]. Astana: Foliant. 320 p. [in Kazakh].

Arat R.R., 1979a. Kutadgu Bilig: Metin [Kutadgu Bilig: Text]. Vols 1-3; V. 1. Ankara: Türk Dil Kurumu. 656 p. [in Turkish].

Arat R.R., 1979b. Kutadgu Bilig: İndeks [Kutadgu Bilig: index]. Vols 1-3; V. 3. Ankara: Türk Dil Kurumu. 565 p. [in Turkish].

Arsal S.M., 1947. Türk Tarihi ve Hukuk [Turkish History and Law]. İstanbul: İsmail Akgün. 416 p. [in Turkish].

Dankoff R., 1983. Yusuf Khass Hajib. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) – A Turko-Islamic Mirror for Princes. Translated, with an Introduction and Notes by Robert Dankoff. The University of Chicago Press. Chicago and London. P. 282.

Demirli E., 2012. Vahdet-i Vujud. Islamic encyclopedia. V. 42. Istanbul: Turkish Religious Foundation Publications. 590 р. [in Turkish].

Dilacar A., 1988. Kutadgu Bilig İncelemesi [Kutadgu Bilig Review]. 2nd ed. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. 209 p. [in Turkish].

Eker S., 2006. On the Sources of Turkish Islamic Terms in Kutadgu Bilig (teñri ‘azze ve celle ögdisin ayur). Bilig. 38. P. 103-122. [in Turkish].

Ercilasun A.B., 2016. Başlangıçtan yirminci yüzyıla Türk Dili Tarihi [History of Turkish Language from the Beginning to the Twentieth Century]. 17.ed. Ankara: Akçağ. 486 p. [in Turkish].

İnan A., 1998. Makaleler ve İncelemeler [Articles and Reviews]. Vols 1-2; V. 2. 2nd ed. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. 418 p. [in Turkish].

Kasapoglu С.H., 2016. Türk kültür tarihi ve Kutadgu bilig [Turkish cultural history and Kutadgu bilig]. The contribution of the works of Yusup Balasagun to the culture of the Turkic world: halikaralik gilimi-teoryalik konferensyanin materyaldari (13 sauir 2016 zhil) – Proceedings of the international scientific-theoretical conference. Almaty: Kazak Universiteti. P. 7-10. [in Turkish].

Kafesoğlu İ., 1983. Türk Millî Kültürü [Turkish National Culture]. İstanbul: Boğaziçi yayınları. 447 p. [in Turkish].

Yusuf H., 2015. Kutadgu Bilig: Fergana nüshası [Kutadgu Bilig: Fergana copy]. Ankara: Türk Dil Kurumu. 223 p. [in Turkish].