Identification of narrative sources with archaeological data  (medieval settlement Bytygay)

Серғазы Сакенов; Алексей Кукушкин; Сауле Бурбаева; Ерболат Рахманкулов

doi:10.32523/2664-5157-2022-3-103-117

Авторлар

Серғазы Сакенов Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институтының филиалы https://orcid.org/0000-0001-8868-4280
Алексей Кукушкин Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті https://orcid.org/0000-0002-6262-464X
Сауле Бурбаева «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы https://orcid.org/0000-0003-2131-9574
Ерболат Рахманкулов «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы https://orcid.org/0000-0002-8412-059X

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-3-103-117

Кілт сөздер:

Орта ғасырлар, қала мәдениеті, ежелгі қоныс, Нұра-Есіл қос өзен аралығы, Жошы Ұлысы, Ұлық Ұлыс, Бытығай, Тарихи карта, мұрағат құжаттары, дерек көздері

Аннотация

Мақалада Теңіз-Қорғалжын шағын ауданында орналасқан орта ғасырлардан
қалған тарихи-мәдени ескерткіштер туралы жазба, тарихи және археологиялық деректер
талқыланып, талданады. Аталмыш жұмыста мұрағаттық материалдар мен очерктерден алынған
ақпараттар мен карталар пайдаланылады. Тарихи карталар ең мазмұнды болып шықты, оларда
өлкенің тарихи және мәдени ескерткіштердің орналасқан жерлері дұрыс көрсетілген, сонымен
қатар жергілікті топонимдер мен гидронимдер берілген. Барлық мұрағат деректерінде Бытығай
орта ғасырлар қалашығы туралы деректер басым. Осы деректерді сараптай келе, шетелдік
ғалымдар, саяхатшылар мен Ресей империясының шенеуніктері арасында Бытығай жайлы
функционалдық мақсатына қатысты нағыз ғылыми пікір талас болған көре аламыз. Кейбір
ғалымдар Бытығайды толыққанды ортағасырлық шаһар деп есептесе, басқалары қорым деп
есептеді. Ескерткіште жүргізілген археологиялық қазбалар Бытығайдың маңында көптеген
керуен сарайлар, қарапайым күйдірілген және шынымен (глазурь) әшекейленген кірпіштен
тұрғызылған кесенелердің қалдықтары бар екенін көрсетті. 2021-2022 жылдары археологиялық
қазба маусымында тұтас өндіріс ошақтары анықталды, кептіруге, кірпішті күйдіруге және
глазурь балқытуға арналған мамандандырылған жылу техникалық қондырғылар ашылды.
Бытығай елді мекен, қорым мен өндіріс ошақтарын қамтитын күрделі тарихи-мәдени нысан
болып айқындалды. Археологиялық деректер бойынша Бытығайдың ірге тасы ХІІ-ХІІІ ғасырларда
қаланған. Ал жерлеу кешендерінің жаңа материалдарына сүйенсек, шаһардын даму кезеңі XIVXV ғасырлармен мерзімделеді. Бірінші кезеңдегі жерлеу кешендері ерте мұсылман жерлеу
дәстүрлерінің аймаққа енгенін көрсетсе, екінші кезең кешендері Ұлық Ұлыс мемлекетінде
қалыптасқан жерлеу канондарын көрсетеді. Жазба және археологиялық деректерді сәйкестендіру
арқылы орта ғасырларда өлкеде дербес далалық қала мәдениетінің дамығанын айғақтайды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Серғазы Сакенов, Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институтының филиалы

Ph.D, жетекші ғылыми қызметкер

Алексей Кукушкин, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті

PhD

Сауле Бурбаева, «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы

педагогика ғылымдарының кандидаты, директор

Ерболат Рахманкулов, «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы

гуманитарлық ғылымдар магистрі, ғылыми қызметкер

Әдебиет

Ageyeva Ye.I., Patsevich G.I., 1958. Iz istorii osedlykh poseleniy i gorodov Yuzhnogo Kazakhstana [From the history of settled settlements and cities of Southern Kazakhstan]. Trudy IIAE AN KazSSR. Alma-Ata: Izd-vo Akademii nauk Kazakhskoy SSR. T. 5. P. 97-101. [in Russian].

Akishev K.A., 2008. Predvaritel’nyye itogi raskopok srednevekovogo gorodishcha Bozok (1999–2001 gg.) [Preliminary results of the excavations of the medieval settlement of Bozok (1999–2001)]. Bozok v panorame srednevekovykh kul’tur Yevrazii. Astana: Yevraziyskiy natsional’nyy universitet im. L.N. Gumileva. P. 20-24. [in Russian].

Akishev K.A., Khabdulina M.K., 2004. Medieval settlement Buzok: semantics of planigraphy and functions [Medieval settlement Buzok: semantics of planigraphy and functions]. Ethnic interaction in the South Urals. Chelyabinsk: Rifey. P. 13-16. [in Russian].

Akishev K.A., Baypakov K.M., Yerzakovich L.B., 1972. Drevniy Otrar (topografiya, stratigrafiya, perspektivy). [Ancient Otrar (topography, stratigraphy, perspectives)]. Akademiya nauk Kazakhskoy SSR. Alma-Ata: Nauka. 215 p. [in Russian].

Andrusenko N.N., 2002. Dopolneniye k spisku ptits Kurgal’dzhinskogo zapovednika [Addition to the list of birds of the Kurgaldzhinsky Reserve]. Zoologicheskiy yezhegodnik Kazakhstana i Tsentral’noy Azii. Selevinia. Almaty: Institut zoologii. P. 122-125. [in Russian].

Arkhivnyye otchety TSKAE-1974. Katalog. Bytygay, Sylu-Tam (istoriko-arkheologicheskiye materialy) [Catalog. Bytygay, Sylu-Tam (historical and archaeological materials)]. Alma-Ata. 75 p. [in Russian].

Azhigali S.Ye., 2002. Architecture of nomads. The phenomenon of the history and culture of Eurasia (monuments of the Aral-Caspian region). Almaty: NITS «Ġylym». 652 p. [in Kazakh].

Baypakov K.M., Smağulov E.A., Axatov Ğ.A., 2005. People of the Middle Urals. Mediterranean town Ural. Almaty: Credo. 221 p. [in Russian].

Baypakov K.M., 1998. Medieval cities of Kazakhstan on the Great Silk Road. Almaty: Gylym. 212 p. [in Russian].

Beysenov A.Z., 2000. O znachenii termina «Arka» v arealakh rasseleniya tyurkoyazychnykh narodov Sredneaziatsko-Kazakhstanskogo regiona [On the meaning of the term «Arka» in the areas of settlement of the Turkic-speaking peoples of the Central Asian-Kazakhstan region]. Osh i Fergana: arkheologiya, novoye vremya, kul’turogenez, etnogenez. Bishkek: Miras. P. 113-116. [in Russian].

Bronevskiy S.B., 1830. Zapiski general-mayora Bronevskogo o kirgiz-kaysakakh Sredney ordy. O pamyatnikakh drevnosti [Notes by Major General Bronevsky about the Kirghiz-Kaisaks of the Middle Horde. On the monuments of antiquity]. Otechestvennyye zapiski. 1830, ch. 43. Tsentral’nyy gosudarstvennyy arkhiv Respubliki Kazakhstan. F. 338. Op. 1. D. 714. Almaty. P. 244-252. [in Russian].

Valikhanov Ch.Ch., 1964a. O kirgiz-kaysatskikh mogilakh (molakh) i drevnostyakh voobshche [On the Kirghiz-Kaisak graves (moles) and antiquities in general]. Sobraniye sochineniy v pyati tomakh. Alma-Ata: Izd-vo Akademii nauk Kazakhskoy SSR, T. 3. P. 29-38. [in Russian].

Valikhanov Ch.Ch., 1964b. Neskol’ko marshrutov Potanina [Several routes of Potanin]. Sobraniye sochineniy v pyati tomakh. Alma-Ata: Izd-vo Akademii nauk Kazakhskoy SSR, T. 3. 663 p. [in Russian].

Vilesov Ye.N., Naumenko A.A., Aubekerov B.Zh., 2009. Physical geography of Kazakhstan: textbook. Almaty: Kazak universitetí. 362 p. [in Russian].

Voyakin D.A., 2008. Poseleniye Aral-Asar i mavzoley Kerderi 2 [Aral-Asar settlement and Kerderi mausoleum 2]. Rol’ stepnykh gorodov v tsivilizatsii nomadov. Astana: Tipografiya Kompleks. P. 335-345. [in Russian].

Yeginbayuly Zh., 2001. Arkheologicheskiye issledovaniya kompleksa Zhoshy-khana [Archaeological research of the Zhoshy Khan complex]. Otan tarikhy. Otechestvennaya istoriya. 2. P. 98-106. [in Russian].

Yeleuov M., 2000. Srednevekovyye goroda, mesta obitaniya i karavannyye puti rayonov Saryarka, Shu, Talas, Keles [Medieval cities, habitats and caravan routes of the Saryarka, Shu, Talas, Keles regions]. Otchet o nauchno-issledovatel’skoy rabote. Astana. P. 1-8. [in Russian].

Zilivinskaya E.D., 2014. Architecture of the Golden Horde. Ch. 1. Kul’tovoye zodchestvo. Moscow-Kazan: Otechestvo. 228 p. [in Russian].

Margulan A.Kh., 1997. Drevniye karavannyye puti cherez pustynyu Betpak-Dala [Ancient caravan routes through the Betpak-Dala desert]. Mir kazakha. Institut razvitiya Kazakhstana, Mezhdunarodnyy fond imeni akademika Al’keya Margulana. Almaty: IDK-TIPO. P. 16–30. [in Russian].

Nazarov F.M., 1968. Notes on some peoples and lands of the middle part of Asia. Moscow: Science. 80. [in Russian].

Pugachenkova G.A., 1976. Architecture of Central Asia. XV century. Leading trends and features. Tashkent: Literature and Art Publishing House. 116 p. [in Russian].

Sakenov S.K., Burbayeva S.B., Bukesheva G.K., Kukushkin A.I., 2021. Novyye issledovaniya na gorodishche Bytygay [New research on the Bytygay site]. Arkheologiya Kazakhstana. Almaty. 4 (14). P. 134-147. [in Russian].

Sakenov S.K., Kukushkin A.I., Burbayeva S.B., Bukeneva G.K., Rakhmankulov Ye.Zh., 2021. Issledovaniye srednevekovogo proizvodstvennogo tsekha na gorodishche Bytygay [Study of a medieval production workshop at the Bytygay site]. Teoriya i praktika arkheologicheskikh issledovaniy. T. 33. Barnaul: Izdatel’stvo Altayskogo gosudarstvennogo universiteta. 4. P. 267-283. [in Russian].

Smailov Zh.E., 2015. Monuments of archeology of western Saryarka (Medieval settlements and settlements). Karaganda: Tengri ltd. 142 p. [in Russian].

Smagulov T.N., 2012. Kalbasun tower. Almaty: Hikari. 160 p. [in Russian].

Smagulov Ye.A., Yerzakovich L.B., 1996. Issledovaniye dzhuma mecheti epokhi Timura v Otrare [Study of the juma mosque of the Timur era in Otrar ]. Amir Timur vaduniyo tarikhidagi urni. Samarkand: SamDU. P. 97-98. [in Russian].

Sembi M.K., 2015. Mavzoley Botagay – pamyatnik srednevekovoy kazakhskoy arkhitektury (kratkaya istoriya issledovaniya) [Botagai mausoleum is a monument of medieval Kazakh architecture (a brief history of research)]. Bulantinskaya bitva: istoriya issledovaniy. Ulytau, Natsional’nyy istoriko-kul’turnyy i prirodnyy zapovednik-muzey «Ulytau». P. 150–153. [in Russian].

Tasmagambetov I., Samashev Z., 2001. Saraichik. Almaty: Berel. 320 p. [in Russian].

Shangin I.P., 1820. Izvlecheniye iz opisaniya ekspeditsii, byvshey v Kirgizskoy stepi v 1816 godu [Extract from the description of the expedition that was in the Kirghiz steppe in 1816]. Sibirskiy Vestnik, izdavayemyy Grigoriyem Spasskim. Saint-Petersburg: Tipografiya Departamenta narodnogo prosveshcheniya. 112 p. [in Russian].

Yarygin S.A., 2011. Issledovaniya mavzoleya XV veka na ozere Zhanibek-Shalkar [Research of the mausoleum of the XV century on the lake Zhanibek-Shalkar]. Margulanovskiye chteniya-2011. Astana: ENU im. L.N. Gumileva. P. 384-391. [in Russian].