Диалектные названия посуды башкирского языка, восходящие к алтайской эпохе

Мадина Валиева

doi:10.32523/2664-5157-2022-2-35-47

Авторлар

Мадина Валиева РҒА Уфа федералды зерттеу орталығы

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2022-2-35-47

Кілт сөздер:

лексема, мағына, ыдыс-аяқ, сөйлеу мәнері, диалект, түркі тілдері, башқұрт тілі, этимология, алтай тілдері ұясы

Аннотация

Мақалада ыдыс атауларының алтайлық қабаты этимологиялық аспектіде
қарастырылады. Мақаланың белгіленген көлемі Алтай дәуірінде пайдаланылған тұрмыстық
ыдыстардың башқұрт тіліндегі барлық атауларын талдауға мүмкін болмағандықтан, көп
мағыналы лексемалар – ыҙыс/ыҙас ‘ыдыс’, күнәк ‘көнек’; шелек’, ҡупы ‘кіші тостаған; тостаған’,
ҡап ‘қап, қанар (жөкеден жасалған қап); қорап, ыдыс, кең ыдыс, қынап; кесе, ыдыс; қабық,
қабыршақ, жабынды, тері, (бауырымен жорғалаушылардың) қабыршақтары; нәрестенің жолдасы’
және түркі тілдерінің көне лексикалық қабатына жататын бір буынды, екі буынды сөздері таңдап
алынды. Құрылымы жағынан көптеген көне түркі тұрмыстық терминдері бір буынды сөздерден
тұрады. Башқұрт қабатының өзі көне түркі лексикасы, башқұрт тілінің дыбыстық ауысулары,
өзгерістері мен деривациялық мүмкіндіктері негізінде қалыптасқан. Ыдыстардың ыҙыс/ыҙaс,
künәk, ҡупы, ҡaп секілді қазіргі атауларының ілкі формалары мен этимондарын зерттеу ыҙыс
< *ïðïš < *ēdiĺ ‘ыдыс’; күнәк < *kȫjnek ‘шелек, ыдыс’ < *k῾ōńi – ‘шөміш’; ‘қорап, жәшік, сандық,
сөмке, ыдыс, ойық қуыс ағаш, ойық жеңіл қайық’ мағыналарындағы ҡaп // ҡаб(ы) // ҡуп(ы) <
*qav, *kab < *k῾àp῾à тәрізді көне түркі, прототүркі, алтай формалары арасында хронологиялық
байланыс орнатуға мүмкіндік берді.
Ресей Ғылым академиясы Уфа федералды ғылыми-зерттеу орталығының Тарих, тіл және
әдебиет институты лингвистика бөлімінің картотека қорында хатқа түсіріліп, сақтаулы тұрған
ыдыс атауларының әртүрлі аймақтық, диалектілік семантикасын, тұрмыстық қолданыстары
мен формаларын сипаттауға ерекше назар аударылады. Олардың бірқатары «Башқұрт тілінің
жиынтық диалектологиялық сөздігінде» (Әдебиетті қар.) жинақталып берілген.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Мадина Валиева, РҒА Уфа федералды зерттеу орталығы

филология ғылымдарының кандидаты, Тарих, тіл және әдебиет институтының ғылыми қызметкері

Әдебиет

Nafikov Sh.V. Bashkirskiy material iz «Etimologicheskogo slovarya altayskikh yazykov» [Bashkir material from the «Etymological Dictionary of the Altai Languages»]. In: Problemy vostokovedeniya [Problems of Oriental Studies]. 2010. No. 3 (49). P. 40–47. [in Russian].

Dialektologicheskiy slovar’ bashkirskogo yazyka [Dialectological dictionary of the Bashkir language]. Pod red. M.I. Dil’mukhametova i dr. [Ed. M.I. Dilmukhametova and others]. Ufa, 2002. 432 p. [in Russian].

Drevnetyurkskiy slovar’. Pod red. V.M. Nadelyayeva, D.M. Nasilova, E.R. Tenisheva, A.M. Shcherbaka [Ancient Turkic Dictionary. Ed. V.M. Nadelyaeva, D.M. Nasilova, E.R. Tenisheva, A.M. Shcherbak]. Leningrad, Nauka, 1969. 676 p. [in Russian].

Starostin S.A., Dybo A.V., Mudrak O.A. Etymological dictionary of Altaic languages. Leiden and Brill, 2003. 2106 p. (EDAL).

Malov S.E. Pamyatniki drevnetyurkskoy pis’mennosti Mongolii i Kirgizii [Monuments of ancient Turkic writing in Mongolia and Kyrgyzstan]. Moscow-Leningrad, 1959. 111 p. [in Russian].

Byulleten’. Obshchestvo vostokovedov. Prilozheniye 4: Yrk Bitig. Drevnetyurkskaya gadatel’naya kniga. Per., predisl., primech. i slovar’ V.M. Yakovleva. [Bulletin. Society of Orientalists. Appendix 4: Yrk Bitig. Ancient Turkic divinatory book. Translated, foreword, note. and a dictionary by V.M. Yakovlev]. Moscow, Institute of Oriental Studies RAN, 2004. 326 p. [in Russian].

Malov S.E. Pamyatniki drevnetyurkskoy pis’mennosti. Teksty i issledovaniya [Monuments of ancient Turkic writing. Texts and studies]. Moscow-Leningrad, 1951. 451 p. [in Russian].

Etimologicheskiy slovar’ tyurkskikh yazykov: Obshchetyurkskiye i mezhtyurkskiye osnovy na bukvy ‘K’, ‘Kˌ’. Avt. sl. statey L.S. Levitskaya, A.V. Dybo, V.I. Rassadin [Etymological Dictionary of the Turkic Languages: Common Turkic and Inter-Turkic Foundations for the Letters ‘K’, ‘Q’. Avt. sl. articles by L.S. Levitskaya, A.V. Dybo, V.I. Rassadin]. Moscow, 1997. 368 p. [in Russian].

Slovar’ turkmenskogo yazyka. Pod red. M. YA. Khamzayeva [Dictionary of the Turkmen language. Ed. M. Ya. Khamzaev]. Ashkhabad, 1962. 866 p. [in Russian].

Anikin A.E. Etimologicheskiy slovar’ russkikh dialektov Sibiri [Etymological dictionary of Russian dialects of Siberia]. Novosibirsk, 2000. 772 p. [in Russian].

Russko-vengerskiy slovar’. Sost. L. Khadrovich i L. Gal’di [Russian-Hungarian dictionary. Comp. L. Hadrovich and L. Galdi]. Budapest, 1959. 1968 p. [in Russian].

Slovar’ sovremennogo russkogo literaturnogo yazyka [Dictionary of the modern Russian literary language]. T. 5. I-K. Moscow, AN USSR. 1956. 1917 p. [in Russian].

Vasmer M. Etimologicheskiy slovar’ russkogo yazyka: v 4 t. Tom II. per. s nem i dopol. chl.-korr. AN SSSR O.N. Trubacheva [Etymological dictionary of the Russian language: in 4 volumes. Volume II. per. with him and add. corresponding member USSR Academy of Sciences O.N. Trubachev]. Moscow, Progress, 1967. 671 p. [in Russian].

Akhmetyanov R.G. Etimologicheskiy slovar’ tatarskogo yazyka. V 4-kh tomakh [Etymological dictionary of the Tatar language. In 4 volumes]. V. 1. Birsk, 2004. 233 p. [in Russian].

Valieva M.R. Drevnetyurkskaya leksema könäk [Ancient Turkic lexeme könäk]. In: Etnogenez. Istoriya. Kul’tura: IV Yusupovskiye chteniya. Materialy IV Mezhdunarodnoy nauchnoy konferentsii, posvyashchennoy pamyati Rinata Mukhametovicha Yusupova [Ethnogenesis. History. Culture: IV Yusupov Readings. Proceedings of the IV International scientific conference dedicated to the memory of Rinat Mukhametovich Yusupov]. Ufa, IIYAL UFITS RAN, 2021. P. 91-100. [in Russian].

Malov S.E. Yeniseyskaya pis’mennost’ tyurkov. Teksty i perevody [Yenisei writing of the Turks. Texts and translations]. Moscow-Leningrad, 1952. 116 p. [in Russian].

Sevortyan E.V. Etimologicheskiy slovar’ tyurkskikh yazykov (Obshchetyurskiye i mezhtyurkskiye osnovy na glasnyye) [Etymological dictionary of Turkic languages (Common Turkic and inter-Turkic bases for vowels)]. Moscow, Nauka, 1974. 767 p. [in Russian].