Мәмлүк-қыпшақ ескерткіштеріндегі араб тіліне енген түркі сөздері

Мұхаммед Рагып; Сауле Торебекова

doi:10.32523/2664-5157-2021-4-52-60

Авторлар

Мұхаммед Рагып Эге университеті
Сауле Торебекова Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-4-52-60

Кілт сөздер:

мәмлүк-қыпшақ тілі, жазба ескерткіштер, араб тілі, сөздіктер, кірме сөздер, тілдік байланыс

Аннотация

Мәмлүк мемлекеті – XIII-XVI ғасырларда Мысыр мен Сирия жерін мекендеп

билік жүргізген, көбіне қыпшақтардан құралған жауынгер-құлдар басқарған ел. «Мәмлүк»

сөзі араб тіліндегі مملوك [mamluk] – иелену, билеу; «ақ құл» деген мағыналарды білдіреді. Бастапқыда әскери қызметтерде болған бұл құлдар, уақыт өте келе Мысыр мен Шaм елінің негізгі әскери құрылымынa aйнaлып, aймaқтaғы мұсылмaн мемлекеттерінің сaяси өміріне ықпaл етіп, aқырындa әскери және сaяси жүйедегі бaсты күшке aйнaлaды. Халқының көп бөлігі арабтар бола тұра, бұл мемлекетті түркілер басқарды. Олар өз ана тілдерінде сөйлеп, басқару биліктерін қыпшақ тілінде жүргізді. Мысыр елінде мәмлүктер билігінің үстемдігі күшті болғаны соншалықты, арабтар түркі тілін, яғни қыпшақ тілін үйрене бастады. Қыпшақ тілін оқып үйрену мақсатымен бұл тілге қатысты екі тілді (арабша-қыпшақша) әрі грамматикалық оқу құралы, әрі сөздік есебінде қолжазбалар дайындалды. Бұл қолжазбалар түркі тілінің тарихын, түркі тілінің сөздік қорын, түркі тілінің оқыту әдістемесін зерттеу үшін маңызды болып табылады. Қарастырып отырған мәмлүк-қыпшақ тілінде жазылған жазба ескерткіштердің сөздік бөлімінде дәстүрлі түрде алдымен араб сөздері, содан соң олардың түркі тілдеріндегі баламалары көрсетілген. Кей жағдайларда арабша реестр басы парсы, түркі және арамей сияқты тілдерден енген сөздермен берілген. Мұндай қолжазбаларды дайындау кезінде әрқашан классикалық араб тілі емес, сол кезеңдегі ауызекі араб тілі де қолданылған. Сол дәуірдегі ауызекі араб тілінде әр түрлі мәдениеттер мен түрлі тілдерден енген сөздер көптеп кездеседі. Зерттеу мақаламызда мәмлүк-қыпшақ тілінде жазылған арабша-қыпшақша сөздіктердегі реестр басындағы кейбір арабша сөздердің шығу тегі жағынан түркі сөздері екендігі анықталып, қазіргі араб диалектілеріндегі қолданыс жағдайы мен араб мәдениетіндегі орны айқындалды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Мұхаммед Рагып, Эге университеті

Ph.D., түркі тілдері және диалектілері бөлімінің ғылыми қызметкері

Сауле Торебекова, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

түркітану кафедрасының Ph.D.

Әдебиет

Eren H. Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü. Ankara, Bizim Büro Basım Evi, 1999. 512 p. [in Turkish].

Karaağaç G. Türkçe Verintiler Sözlüğü. Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2008. 957 p. [in Turkish].

Esedi M.H. Mevsu‘ât Ḥaleb el-Muḳârene. Halep, Matba‘at’u Cami‘at Haleb, 1988. 7 Cilt. 3115 p. [in Turkish].

Spiro S. An English-Arabic Vocabulary of the Modern and Colloquial Arabic of Egypt. Beyrut, Librairie du Liban Publishers, 1999. 659 p.

El-Massarani M., Segal V.S. Arabsko-russkij slovar’ sirijskogo dialekta [The Arabic-Russian Dictionary of the Syriac Dialect]. Moscow, Russkij yazyk, 1978. 552 p. [in Russian].

Abdurrahim Y. Mevsu‘ât’ul- ‘Amiyyeet’ül-Suriyye. Şam, Vezarat’ul Ṣaḳafa, 2012. 2645 p. [in Turkish].

Sami Ş. Kâmûs-ı Türkî. Hazırlayan: Paşa Yavuzarslan. Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları, 2010. 1626 p. [in Turkish].

Caferoğlu A. Abû - Hayyân. Kitâb al-İdrâk li-lisân al-Etrâk. İstanbul, Evkaf Matbaası, 1931. 305 p. [in Turkish].

Kaymaz Z. İbni Mühennâ’nın Sözlükçülük Anlayışı Hakkında Bir İnceleme Arapça Dışındaki Kelimelerle Düzenlenen Madde Başları Örneği. In: I. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu. Bildirileri Kitabı. Ankara, 2014. P. 1543-1549. [in Turkish].

Mohammad R. Bazı Arap Lehçelerindeki Atasözlerinde Geçen Türkçe Kelimeler. In: Dil Araştırmaları Dergisi. 2015. P. 199-213. [in Turkish].

Atalay B. Ettuhfet-üz-Zekiyye Fil-Lûgat-it-Türkiyye. İstanbul, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1945. 350 p. [in Turkish].

Fazylov E., Ziyaev M. Izyskannyj dar tyurkskomu yazyku [An exquisite gift to the Turkic language]. Tashkent, Izdatel’stvo «Fan» Uzbekskoj SSR, 1978. 255 p. [in Russian].

Dozy R. Supplément aux Dictionnaires Arabes. Leiden, E.J. Brill, 1927.14. Rafeal N. Garâibü’l-Lehceti’l Lübnaniyye ve’l Suriyye. Beyrut, El-Matba‘at’ul Katolikiyye, 1957. 216 p. [in Arabic].

Prokosch E. Osmanisches Wortgut Im Ägyptisch Arabischen. Berlin, Klaus Schwarz Verlag, 1983. 141 p. [in German].

Bustânî B. Muhîtü’l-Muhît. Beyrut, Mektebetü’l- Lübnan, 1987. 994 p. [in Arabic].17. Raed A. Mongolian Phrases in the Mamluk Era Literature and Books of İts Historians from (648 – 803 H). Mecelletü’n- Necah, 2008. 22. sayı 4. P. 1299-1329.

Toparlı R., Çöğenli M.S., Yanık N.H. Kitâb-ı mecmû-ı tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî. Ankara, Türk Dil Kurumu, 2000. 200 p. [in Turkish].

Tietze A. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati. İstanbul-Wien, Simurg Yayınları, 2002. 900 p. [in Turkish].

Al-Turk G. Et- Tuhfetü’z- Zekiyye fi’l- Lugati’t- Türkiyye Üzerine Bir Dil İncelemesi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006. 380 p. [in Turkish].

Karagözlü S. İbnü Mühennâ Lügati Türkçe Kısmı. Ankara, Kesit Yayınları, 2018. 421 p. [in Turkish].