Қазақ тілінің түркілік сабақтастығы

Жамал Манкеева

doi:10.32523/2664-5157-2021-3-47-54

Авторлар

Жамал Манкеева А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-3-47-54

Кілт сөздер:

көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі, көне ұйғыр жазба ескерткіштерінің тілі, түркілік рух, тарихи-салыстырмалы зерттеу, антропоөзектік үдеріс, түркі әлемі, рухани жаңғыру

Аннотация

Заманалар тоғысында, егемендікке қол жеткен бүгінгі таңда бүкіл тарихи-
рухани тәжірибені қорытып, ел игілігіне қолдану – ұлттық сана мен таным көкжиегін кеңейтіп
келе жатқан өрісті үрдіс. Осымен байланысты көне түркі ескерткіштерінің тілдік деректері –
тіл арқылы сақталған ұлттық танымның көне дәуірдегі тілдік негіздері мен тарихи күре тамырларын
зерттеу мен зерделеудің қайнар көзі. Соған орай көне тілдік деректер қазіргі қазақ тіліне дейін
ұласқан даму барысының үзілмес желісі іспетті. Бағзы заманнан бастау алып, тасқа қашалған,
түркі жұртының санасына сіңіп бүгінге жалғасқан көне сөздердің тарихи даму, өзгеру сырын
ашып, зерттеу нәтижелері тіл тарихының ұлт тарихынан ұзақ екенін негіздеген, қазақ тілінің
«жаңа» топқа жатпайтынын нақты дәйектеген түркітанушы ғалымдардың бірі, филология
ғылымдарының докторы, профессор Ғ.Айдаровтың зерттеулеріндегі ғылыми тұжырымдарын
қазіргі түркітану деңгейінен тану – аса өзекті. Профессор қазақ түркітануында көне түркі
және көне ұйғыр тілдерінің гетерогенді лингвистикалық жүйесін, көне тілдердің графикалық,
фонетикалық-фонологиялық, лексикалық, морфемиялық-туынды және грамматикалық
деңгейлерін зерттеп, олардың ерекшеліктерін қазіргі түркі тілдерімен, оның ішінде қазақ
тілімен алғашқылардың бірі болып байланыстыра зерттеді. Мақала түркі сөзінің құрылымдық
онтологиясы (моносиллабикалық және түрік прото-түбірінің басқа модельдері) жан-жақты
қарастырылып, осы мәселені зерттеуге Ғ.Айдаровтың баға жетпес үлес қосқаны баяндалады.
Сонымен қатар мақалада Ғ.Айдаровтың жолын жалғаған ғалымдардың ежелгі түркі тілдерін
зерттеуде антропоцентристік әдісті белсенді түрде қолданғандығына назар аударылып, мұның өзі
түркі әлемінің тарихи дамуын түсіну үшін зор маңыз атқаратын ежелгі түркі халықтарының
әлемі мен менталитеті туралы білімнің жаңа өрістерін ашуға мүмкіндік беретіні дәйектеледі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Жамал Манкеева, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

филология ғылымдарының докторы, профессор, бас ғылыми қызметкер

Әдебиет

Qydyralі D. Turkologiyaga turen salgan tarlanboz [Talent paved the way for turkology]. In: Egemen Qazaqstan. 18 mausym 2021 zh. [in Kazakh].

Aidarov G., Quryshzhanov A., Tomanov M. Kone turkі zhazba eskertkіshterіnіn tіlі (oqu qural) [Language of ancient Turkic written monuments (textbook)]. Almaty, 1971. 282 p. [in Kazakh].

Aydarov G. Kone zhazba eskertkіshterіnіn tіlі [The language of ancient written monuments]. Almaty, Mektep, 1986. 182 p. [in Kazakh].

Aydarov G. Yazyk orhonskih pamyatnikov drevnetyurkskoj pis’mennosti VIII v. [The language of the Orkhon monuments of the ancient Turkic writing of the VIIII century]. Almaty. 379 p. [in Russian].

Aydarov G. Yazyk orhonskogo pamyatnika Bil’ge kagana [The language of the Orkhon monument of Bilge Kagan]. Alma-Ata, Nauka, 1966. 94 p. [in Russian].

Aydarov G. Kultegіn eskertkіshі [Kultegin monument]. Almaty, Ana tіlі, 1995. 232 p. [in Kazakh].

Aydarov G. Tonykok eskertkіshterіnіn tіlі [The language of Tonykok monuments]. Almaty, 2000. 120 p. [in Kazakh].

Aydarov G. Orhon eskertkіshterіnіn teksі [Text of Orkhon monuments]. Almaty, Gylym, 1990. 219 p. [in Kazakh].

Aidarov G. Lingvo-geograficheskoe izuchenie leksiki kazahskih govorov na territorii Uzbekistana [Linguo-geographical study of the vocabulary of Kazakh dialects on the territory of Uzbekistan]. In: VІІ regional’naya konferenciya po dialektologii tyurkskih yazykov (15-17 maya 1973g.). Malovskie chteniya (18 maya 1973). Tezisy [VІІ regional conference on dialectology of the Turkic languages (May 15-17, 1973). Malovskie readings (May 18, 1973). Abstracts.]. Alma-Ata, 1973. P. 91-94. [in Russian].

Tomanov M. Qazaq tіlіnіn tarihi grammatikasy [Historical grammar of the Kazakh language]. Almaty: Мектеп, 1988. 263 p. [in Kazakh].

Mankeeva Zh. Qazaq tіlіndegі bajyrgy tubіrlerdі zhangyrtu [Reconstruction of the ancient roots of the Kazakh language]. Almaty, «Memlekettіk tіldі damytu ortalygy» JShS, 2010. 212 p. [in Kazakh].

Eskeeva M. Orhon-Enisej, Talas eskertkіshterіnіn zhane qazіrgі qypshaq tіlderіndegі monosillabtarynyn qurylymdyq erekshelіkterі [Structural Features of Monosyllabic Inscriptions of Talas Monuments in Modern Kypchak Languages]. Almaty: Arys, 2007. [in Kazakh].

Shaimerdinova N.G. Reprezentaciya v yazyke drevnetyurkskoj kartiny mira [Representation in the language of the ancient Turkic worldview]. Astana, Arman-PV, 2009. 252 p. [in Russian].

Zholdasbekov M., Sartqozha Q. Orhon eskertkіshterіnіn tolyq Atlasy [Complete Atlas of Orhon Monuments]. Astana, Kultegіn, 2005. 360 p. [in Kazakh].