Әлішер Науаидің «Мухәкәмәтул-луғәтәйн» шығармасының түркітану саласындағы маңызы

Төрәлі Қыдыр

doi:10.32523/2664-5157-2021-3-37-46

Авторлар

Төрәлі Қыдыр М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-3-37-46

Кілт сөздер:

Науаи, түркітану, қолжазба, вариант, тіл, поэтика

Аннотация

Әлішер Науаи шығармаларының түркі халықтары әдебиетінде алар орны
ерекше. Жазған дүниелерінің көлемі жағынан бір емес, бірнеше ақынды орап түсетін шайыр
заманында түркі халықтары арасында алғаш рет «Хамса» дәстүрін енгізгендігімен ерекшеленеді.
Оның әдеби, тарихи, тілдік және тәзкирә-мемуарлық туындылары кейінгі ақындардың
шығармашылығына қатты әсер еткен. Сондай шығармаларының бірі - «Мухәкәмәтул-луғәтәйн»
(«Екі тіл туралы пікір»). Екі тілдің грамматикалық ерекшелігі мен поэтикалық қуатын зерделеген
Науаи осы туындысы арқылы түркі әдеби тілінің парсыдан ешбір кем түспейтіндігін ғылыми
түрде негіздеген. Түркі тілінің бай сөздік қорын нақты мысалдармен ашып көрсеткен. Әсіресе,
парсы тілінде кездеспейтін жүз етістікті атап, кейбіріне өлең жолдарымен мысал келтірген.
Сол жәдігерде кездесетін көне атаулар мен жүз етістіктің басым бөлігі бүгінгі қазақ тілінде
де кеңінен қолданылады. Автор осы мақаласы арқылы Науаидің «Мухәкәмәтул-луғәтәйн»
шығармасының түркітану саласындағы маңызын саралап береді. Сондай-ақ, осы жәдігердің
бүгінге дейін жеткен қолжазбалары туралы да қысқаша мәлімет ұсынып, сол нұсқалардың
ерекшелігіне тоқталады. Бұл жәдігердің алғашқы басылымдары мен кейінгі кездерде зерттелуі
туралы да автор өз ойларымен бөліскен. Зерттеу нысанына Фатих қолжазбасы алынып, кейбір
түркі сөздерінің қолданылу ерекшелігі нақты мысалдармен берілген. Заманында екі тілде қатар
қалам тербеген (зул-лисәнәйн) Науаидің бұл шығармасында көтерілген кейбір мәселелер қазір
де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Орта ғасырларда араб, парсы және түркі тілдері өзара бәсекеге
түссе, бүгінгі жаһандану заманында ағылшын, орыс және қазақ тілдерінің қазақ қоғамындағы
қолданылу аясы тағы көтеріліп отыр. Осының өзі-ақ Науаи шығармасын зерттеп-зерделеудің
өзектілігін көрсетсе керек.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Төрәлі Қыдыр, М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

филология ғылымдарының кандидаты, Ежелгі дәуір әдебиеті және
түркология бөлімінің меңгерушісі

Әдебиет

Quatremer M. Chrestomaties Orientals, Extraits d Ali-Schir. Paris, 1841. 235 p.

Vamberi A. Muhakemet-ül-lugetejn. Mir Ali-Sir (Nevaji) csagataj-törökjeböl. In: Nyetvtudomany Közlemenyek. 1 C. 1862. P. 112-130.

Muhammad H.E. «Muhokamat ul-lugatayn»ning yangi Iron nashri. In: [Electronic resource] – 2021. – URL: https://ziyouz.uz/matbuot/hozirgi-davr-matbuoti/l-r-2011-2/ (date of access: 4.05.2021) [in Uzbek].

Necip Asım. Muhakemet-ül-lıgetejn. İstanbul, Ikdam Küllyatı, 1315. 128 p. [in Turkish].

Refet Işıman İ. Ali Şir Nevai. Muhakemet-ül-lıgeteyn. Ankara, TDK, 1941. 132 p. [in Turkish].

Sırrı Levend A. Ali Şir Nevai. IV cilt. Dıvanlar ile Hamse Dışındaki Eserler. Ankara, TDK, 1968. 256 p. [in Turkish].

Sema Barutçu Özender F. Ali Şir Nevayi. Muhakemetül-lığateyn. Ankara, Irmak matbaacılık, 1996. P. 244-16. [in Turkish].

Alıser Navaiy. Muhakamatl lug‘atayn. Nasrga tajjarlavcilar A.Usman, PçSamsıyev. Taskent, Uz SSR goslitizdat. 1940. 125 p. [in Uzbek].

Sanakulov U. Issledovaniye yazika pamyatnika XV veka «Muhakamat ul -lug‘atayn» Alishera Navoiy [Study of the language of the 15th century monument «Muhokamat ul-lughatayn» by Alisher Navoi]. Avtoref. Diss. ...kand. filol.nauk [abstract of the dissertation of the candidate of philological sciences]. Tashkent, 1971. [in Russian].

Hamidova M. «Muhokamat-l-lug‘atayn» ning tanqidiy matnini yaratish yulida. In: Adabiy meros, No2(33). 1958. P. 81-84. [in Uzbek].

Alisher Navoiy. Tola asarlar toplami. O‘n jildlik. Muhokamat ul-lug‘atayn. 10 jild. (Nashrga tayyorlavchi Q.Ergashev). Tashkent, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2012. P. 506-533. [in Uzbek].

Alisher Navoiy. Muhokamat-l-lug‘atayn. (Q.Sodiqov tahlili, tabdili va talqini ostida). Tashkent, Akademnashr, 2017. 128 p. [in Uzbek].

Alisher Navoiy. Muhokamat-l-lug‘atayn. Ilmiy-tanqidi matn. (Tuzuvchi va nashrga tayiorlovchi Yusuf Tursunov). Tashkent, Fan, 2021. 160 p. [in Uzbek].