Енисей қырғыздарының мемлекеттік құрылымы

Виктор Бутанаев

doi:10.32523/2664-5157-2021-2-63-74

Авторлар

Виктор Бутанаев Н.Ф.Катанов атындағы Хакас мемлекеттік университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-2-63-74

Кілт сөздер:

Орталық Азия, қырғыз мемлекеті, көшпенді қоғам, хакастар, қаған, ел, бек, аз, қыштымдар

Аннотация

Бұл мақалада ежелгі қырғыз мемлекеттігінің өмір сүру жағдайларын кешенді
түрде қамтып, аталған кезеңдегі тарихи оқиғалар желісін қайта жаңғырту үшін әртүрлі
дереккөз материалдарын жүйелеуге талпыныс жасалады. Автор қағандар әулеті мен олардың
өкілдеріне сипаттама беріп, көшпенді қоғамның әлеуметтік саты деңгейлерін, вертикалды
және горизонталды құрылымдық түзілімдердің өзара әрекеттестігін, Қырғыз қағанатындағы
әдет заңының түпкілікті қағидаларын қарастырады. Зерттеуде қырғыздардың билеуші
«Ажо» («Ажэ») әулетінің шығу тегі туралы әртүрлі болжамдар көрініс тапқан көне түркі
жазба ескерткіштеріне, қытай жылнамаларына, тибет құжаттарына, моңғол шежіресіне және
арабтардың географиялық еңбектеріне сілтеме жасалады, сондай-ақ «аз», «аз бұдұн» сөздерінің
әрқилы ғалымдар тарапынан түсіндірмесі қырғыз халқы этногенезі контексінде талданады.
Бірінші қырғыз қағаны Барысбектің дипломатиялық қызметі, әскери жорықтары мен өлімі,
оның Түркі қағанаты билеушілерімен туыстық байланыстары және саяси қарым-қатынастары
сипатталады. Қырғыз мемлекетінің жоғары лауазымды тұлғалары – бектер келесі алты топқа
бөлінді: цзайсяндар (жоғары әкімшілік шен), тұтұқтар (жергілікті жердегі атқамінерлер),
бұйрұқтар (орталықтан аймаққа жіберілетін өкілдер), чжаншилер (іс жүргізушілер), чорлар
немесе чурлар (әскери титул), тархандар (алым-салық жинаушылар); олардың әрбірі мемлекет
басқаруда өзіне тән міндеттерді атқарды және қағанаттың алдында тұрған ағымдағы
мәселелерді шешті. Ежелгі қырғыздардың көшпенді социумының тіршілігінде патриархалдық
отбасы – «арка кÿн» мен рулық қауым – «аал кÿн» біраз маңызды орын алды. Қырғыз
мемлекетіндегі әлеуметтік-этностық қанаудың бір көрінісі – тамырын сақ-ғұн дәуірлерінен
тартатын қыштымдар құрылымы (институты) болды. Қырғыз қоғамында «тöре» деп аталатын
дәстүрлі әдет құқығының қатаң сақталатын қағидаларына негізделген сот төрелігі жүйесінің
алғашқы нышандары ірге тепті.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Виктор Бутанаев, Н.Ф.Катанов атындағы Хакас мемлекеттік университеті

тарих ғылымдарының докторы, тарих кафедрасының
профессоры

Әдебиет

Bichurin N.Ya. Sobranie svedenij o narodah, obitavshih v Srednej Azii v drevnie vremena. T.1 [Collection of information about the peoples inhabited in Central Asia in ancient times. V.1]. Moscow-Leningrad, Izd-vo AN SSSR, 1950. 382 p. [in Russian].

Materialy po istorii kyrgyzov i Kyrgyzstana (Izvlecheniya iz kitajskih istochnikov ІІ v. do n.e. – XVІІ v. T.2 [Materials on the history of the Kyrgyz and Kyrgyzstan (Extracts from Chinese sources of the II century BC – XVII century – V.2.]. Bishkek, Kyrgyzsko-tureckij universitet «Manas, 2003. 260 p. [in Russian].

Kychanov E.I. Kochevye gosudarstva ot gunnov do man’chzhurov [Nomadic states from the Huns to the Manchus]. Moscow, Vostochnaya literatura, 1997. 320 p. [in Russian].

Demidchik V.P. «Geografiya» ili «Pamyatniki stran i predaniya o lyudyah» Zakarija al-Kazvini [«Geography» or «Monuments of countries and legends about people» Zakariya al-Qazvini.]. Dushanbe, Irfon, 1977. 127 p. [in Russian].

Malov S.E. Pamyatniki drevnetyurkskoj pis’mennosti [Monuments of ancient Turkic writing]. Moscow-Leningrad, Izdatel’stvo AN SSSR, 1951. 459 p. [in Russian].

Kyuner N.V. Kitajskie izvestiya o narodah Yuzhnoj Sibiri, Central’noj Azii i Dal’nego Vostoka [Chinese news about the peoples of South Siberia, Central Asia and the Far East.]. Moscow, Izdatel’stvo vostochnoj literatury, 1961. 222 p. [in Russian].

Butanaev V.Ya. Zagadochnyj narod «Az» iz Kogmenskoj strany [Mysterious people «Az» from the Kogmen country]. In: Etnicheskaya istoriya tyurkskih narodov Sibiri i sopredel’nyh territorij [Ethnic history of the Turkic peoples of Siberia and adjacent territories.]. Omsk, 1998. P. 102-104. [in Russian].

Kormushin I.V. Tyurkskie enisejskie epitafii. Teksty i issledovaniya [Turkic Yenisei epitaphs. Texts and research.]. Moscow, Nauka, 1997. 303 p. [in Russian].

Bartol’d V.V. Kirgizy. Istoricheskij ocherk [Historical sketch]. In: Bartol’d V.V. Sochineniya. T.2. Ch.1. Obshchie raboty po istorii Srednej Azii. Raboty po istorii Kavkaza i Vostochnoj Evropy [Bartold V.V. Compositions. – V.2. Part 1. General works on the history of Central Asia. Works on the history of the Caucasus and Eastern Europe]. Moscow, Nauka, 1963. 1024 p. [in Russian].

Malov S.E. Pamyatniki drevnetyurkskoj pis’mennosti Mongolii i Kirgizii [Monuments of ancient Turkic writing in Mongolia and Kyrgyzstan]. Moscow-Leningrad, Nauka, 1959. 111 p. [in Russian].

Kozmin N.N. Hakasy: istoriko-etnograficheskij i hozyajstvennyj ocherk Minusinskogo kraya [Historical, Ethnographic and Economic Sketch of the Minusinsk Territory.]. Irkutsk, Izd-vo Irkutskoj sekcii nauchnyh rabotnikov, 1925. 186 p. [in Russian].

Malov S.E. Enisejskaya pis’mennost’ tyurkov [Yenisei writing of the Turks]. Moscow-Leningrad, Izd. Akademii nauk SSSR, 1952. 126 p. [in Russian].

Butanaev V.Ya. Proiskhozhdenie hakasskih rodov i familij [The origin of the Khakass clans and surnames]. Abakan, Laboratoriya Etnografii NIS AGPI, 1994. 94 p. [in Russian].

Suprunenko G.P. Nekotorye istochniki po drevnej istorii kyrgyzov [Some sources on the ancient history of the Kyrgyz]. In: Istoriya i kul’tura Kitaya. Sbornik pamyati akademika V.P. Vasileva [History and culture of China. Collection in memory of academician V.P. Vasilyev.]. Moscow, Glavnaya redakciya vostochnoj literatury, 1974. 480 p. [in Russian].

Materialy po istorii kirgizov i Kirgizii. Vyp. 1 [Materials on the history of the Kyrgyz and Kyrgyzstan. Issue 1]. Moscow, Nauka, 1973. P. 35-46. [in Russian].

Drevnetyurkskij slovar’ [Ancient Turkic dictionary]. Leningrad, Nauka, 1969. 715 p. [in Russian].

Bernshtam A. Social’no-ekonomicheskij stroj orhono-enisejskih tyurok VI-VIII vekov. Vostochno-tyurkskij kaganat i kyrgyzy [Socio-economic system of the Orkhon-Yenisei Turks of the 6th-8th centuries. East Turkic Kaganate and Kyrgyz]. Moscow-Leningrad, Izd. AN SSSR, 1946. 207 p. [in Russian].

Potapov L.P. Etnicheskij sostav i proiskhozhdenie altajcev: istoriko-etnograficheskij ocherk [Ethnic composition and origin of the Altaians: a historical and ethnographic sketch]. Leningrad, Izd-vo Nauka, 1969. 196 p. [in Russian].

Butanaev V.Ya. Stepnye zakony Hongoraya [Hongoray steppe laws]. Abakan, Izd-vo Hakas. gos. un-ta im. N.F. Katanova, 2004. 278 p. [in Russian].

Sharakshinova E.K. Poslovicy i pogovorki [Proverbs and sayings]. Irkutsk, Izd-vo Irkut.un-ta, 1981. 67 p. [in Russian].