Тілдік норма vs. әдеби норма мәселелері: ортологиялық талдау

Айманкүл Алдаш

doi:10.32523/2664-5157-2021-2-19-31

Авторлар

Айманкүл Алдаш А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-2-19-31

Кілт сөздер:

тілдік норма, әдеби норма, тұрақтылық, динамикалық, дәстүрлі принцип, коммуникативті жарамдылық, коммуникативті нысаналылық

Аннотация

Қазақ әліпбиінің латын негізді графикаға ауысуына байланысты қазақ
тілінің ортологиялық кодификациясын одан әрі жетілдіру өзекті мәселелердің біріне айналды.
Ортология туралы ғылым саласының жүйелі орталықтандырылған негізгі нысанасы норма /
тілдік норма / әдеби норма проблемасы екендігі белгілі. Сонымен қатар лингвистикада норма
/ тілдік норма / әдеби норма категорияларының нақтылауды қажет ететін, анықталмаған
тұстары да бар. Осы себепті соңғы жылдары қазақ тіл білімінде ортология мәселелері, соның
ішінде орфографиялық, орфоэпиялық, лексикалық нормаларды зерттеуге айрықша көңіл
бөліне бастады. Ең алдымен онтологиялық категория ретінде норма дегенді анықтау және
тілдік бірліктердің қолданыстағы үлгілерімен қарым-қатынасы арқылы тілдік норма, әдеби
норма дегендердің феноменін түсіндіру, норманың жүйелі сипаттарын одан әрі айқындай түсу
қажеттілігі байқалады. Тілдік норма / әдеби норманы біріздендіру және қалыптандыру тілді
пайдаланушылардың тіл мәдениеті деңгейін көтеруге, тіл байлығын толықтыруға, сондай-ақ
мемлекеттік тіл ретіндегі қазақ тілінің толыққанды қызмет атқаруын қамтамасыз етуге ықпал
етеді. Мақалада норма – тілдік норма – әдеби норма ұғымдарының өзара байланысы және
ұғымдық айырым белгілері, реттеуіш функция, дәстүрлілік және ішкі динамикалық тәрізді
норманы сипаттайтын белгілер талданады.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяны

Айманкүл Алдаш, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

филология ғылымдарының докторы, профессор, бас ғылыми қызметкер

Әдебиет

Coseriu E. Sinhroniya, diahroniya i istoriya: problema yazykovogo izmeneniya [Synchrony, diachrony and history: the problem of language change]. In: Novoe v lingvistike [New in linguistics]. Moscow, 1963. Iss. 3. P. 143-343. [in Russian].

Gorbachevich K.S. Normy sovremennogo russkogo yazyka [Norms of the modern Russian language]. Moscow, 1978. 240 p. [in Russian].

Ozhegov S. I. Ocherednye voprocy kyl’tyry rechi [The usual questions of the culture of speech]. In: Lekcikologiya. Lekcikogpafiya. Kyl’tyra rechi [Leksikology. Leksikography. Culture of speech]. Moscow, 1974. P. 259-260. [in Russian].

Vinogradov B. B. Problemy kyl’tyry rechi i nekotorye zadachi russkogo yazykoznaniya [Problems of speech culture and some tasks of the Russian language]. In: Voprosy yazykoznaniya [Problems of linguistics]. 1964. Vol.3. P. 3-9. [in Russian].

Karaulov Yu.N. Russkij yazyk. Enciklopediya [Russian language. Encyclopedia]. Moscow, 1997. 721 p. [in Russian].

Baitursynov A. Aq zhol: Olender men tarzhіmeler, publ. maqalalar zhane adebi zertteu [White Road: Poems and translations, pub. Articles and literary research]. Almaty, 1991. 464 p.

Zhubanov K. Qazaq tіlі zhonіndegі zertteuler [Research on the Kazakh language]. Almaty, 2010. 608 p. [in Kazakh].

Balakaev M. Qazaq tіlіnіn madenietі [Culture of the Kazakh language]. Almaty, 1971. 152 p. [in Kazakh].

Balakaev M. Qazaq adebi tіlі zhane onyn normalary [Kazakh literary language and its norms]. Almaty, 1984. 182 p. [in Kazakh].

Syzdyk R. Tіldіk norma zhane onyn qalyptanuy (kodifikaciyasy) [Language norm and its formation (codification)]. Astana, 2001. 230 p. [in Kazakh].

Suleimenova E.D., Shaimerdenova N.Zh., Madieva G.B. and others. Slovar’ po yazykoznaniyu. Tіl bіlіmі sozdіgі [Dictionary of Linguistics. Dictionary of linguistics]. Almaty, 1998. 544 p. [in Kazakh].

Suleimenova E.D., Shaimerdenova N.Zh., Smagulova Zh.S., Akanova D.Kh. Aleumettіk lingvistika terminderіnіn sozdіgі [Dictionary of sociolinguistic terms]. Astana, 2008. 392 p. [in Kazakh and Russian].

Qazaq adebi tіlіnіn anyqtamalygy [Directory of the Kazakh literary language]. Astana, 2016. 150 p. [in Kazakh].

Qazaq grammatikasy [Kazakh grammar]. Astana, 2002. 784 p. [in Kazakh].

Syzdyk R. Qazaq tіlіnіn anyqtagyshy (emle, tynys belgіlerі, soz sazy) [Determinants of the Kazakh language (spelling, punctuation, vocabulary)]. Astana, 2000. 532 p. [in Kazakh].

Skvortsov L.I. Teoreticheckie ocnovy kyl’tyry rechi [Theoretical Basic of Speech Culture]. Moscow, 1980. 300 p. [in Russian].

Uali N. Grafika. Orfografiya. Orfoepiya: monografiya [Graphics. Spelling. Orthoepy: monograph]. Almaty, 2018. 235 p. [in Kazakh].

Syzdyk R. Zhana sozder zhajynan [About new words]. In: Zhuldyz. 1966. Vol. 10. P. 148-154. [in Kazakh].

Karjus A., Blythe R.A., Kirby S., Smith K. Quantifying the dynamics of topical fluctuations in language. In: Language Dynamics and Change. 2020. Vol. 10. (1). P. 86-125. [in English].