Абай поэтологиясы: бейнелілік парадигмасындағы көркем детальдің қызметі

Жанат Аймұхамбет; Маржан Миразова

doi:10.32523/2664-5157-2021-2-7-18

Авторлар

Жанат Аймұхамбет Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Маржан Миразова Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

DOI:

https://doi.org/10.32523/2664-5157-2021-2-7-18

Кілт сөздер:

поэтология, көркемдік сана, көркем шығармашылық, деталь, түпсана, түпкі ой, рецепция

Аннотация

Мақалада поэтология ұғымына берілген теориялық анықтамалар сарапқа
салынып, бұл аспектінің қамтитын мәселелері тұжырымдалады. Поэтология терминінің туынды
құрылымындағы күллі көркемдік-бейнелілік жүйеге қатыстылығы теоретик ғалымдардың
пікірлері арқылы айқындалады. Түрлі тұжырымды жинақтай келе, поэтологияның көркемдік
сана мен көркем шығармашылық табиғатын танытуға негізделген ілім екеніне назар
аударылады. Осы пікірді негізге ала отырып, Абай суреткерлігінің поэтологиялық кеңістігін
көркем детальдарды бейнелеу қызметі тұрғысынан таныту жүзеге асырылады. Суреткер
санасының шығармашылықтың бастау көзі ретіндегі рөлі, сана, түпсана және түпкі ойдың
шығармашылық процестегі қызметі, эстетикалық қабылдау, ассоциациялы ойлау мәселелері
өлең мәтініне талдау жасау барысында түсіндіріледі. Көркем детальдың нақты, психологиялық
және символикалық түрлері кемеңгер ақынның өмір туралы философиялық пайымға құрылған
өлеңдері арқылы көрсетіліп, олардың мән-мағынасы зерделенеді.
Абайдың поэтологиялық кеңістігін зерделеу мақсатында бірнеше өлең талдауға нысан
болып, мәтін құрылымындағы көркем детальдардың ой мен сезімді бейнелеудегі рөлі,
ақынның тың бейнелеулері, өлең мазмұнындағы ұғымдардың мән-мағынасы талқыланып,
суреткерлік шеберлік, ақындық таным заманауи әдебиеттанудың талабына сай айқындалады.
Абай бұл өлеңдерінде өмірдің өткіншілігі мен мәңгілік ұғымының өлшемдерін шебер
шендестіреді. Қайырылмайтын «бұлдыр заман», «көк тұман» келер заман, жаз сайларда
гулеп, күзде өлетін «тотықұс түсті көбелек», өмірдің өтетінін білдіретін, әр күніңді ұрлайтын
«сағаттың шықылдағы», бәрі өзгерсе де «өзгермейтін бір Тәңір», ақыл мен рухты әйгілейтін
«мен», тіршілік тұрпатын, тән сипатын танытатын «менікі» бейнелеулері арқылы өзіндік,
дара поэтологиялық кеңістікті түзетіні талданып, тұжырымдалады. Ақын өлеңдеріндегі тың
сипатты бейнелеулер түрлі сипаттағы көркем деталь арқылы жасалатыны дәлелденеді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор туралы мәлімет

Жанат Аймұхамбет, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

филология ғылымдарының докторы, қазақ әдебиеті
кафедрасының профессоры

Маржан Миразова, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

докторант

Әдебиет

Kotelevskaya V.V. Tomas Bernhard i modernistskij metaroman [Thomas Bernhard and the modernist metaroman]. Rostov To Don; Taganrog, Southern Federal University Press, 2018. 352 p. [in Russian].

Ingold F. Das «Bild» der Poesie bei Innokentij Annenskij. In: Die Welt der Slaven. XV. 1970. P. 125-146.

Trostnikov M. V. Poetologiya: avtoreferat dissertacii v vide opublikovannoj monografii na soiskanie uchenoj stepeni doktora kul’turologi [Poetology: abstract of the dissertation in the form of a published monograph on the search for the teaching staff of the doctor of culturologists]. Moscow, 1998. 47 p. [in Russian].

Baykov V.N., Zakharov V.E., Karaeva M.S., Sokolov V.A. Tezaurus po poetologii kak instrument dlya informacionnogo poiska i kollekcii znanij. Model i analiz inform. sistem [Thesaurus on Political Science as a tool for information search and knowledge collection Model and analysis of information systems]. Vol. 20, no. 4 (2013). P. 125-135. [in Russian].

Fedotova S.V. Poetologiya Vyacheslava Ivanova: monografiya [Poetology of Vyacheslav Ivanov: Monograph]. Tambov, TOGOAU DPO «IPKRO», 2012. 293 p. [in Russian].

Borev Yu. Estetika. Audargandar Bopezhanova A., Amanzhol Q. [Aesthetics. Translated by Bopezhanova A., Amanzhol K.]. Almaty, public Foundation «National Translation Bureau», 2020. 408 p. [in Kazakh].

Abay. Shygarmalarynyn akademiyalyq tolyq zhinagy. Ush tomdyq. 1-tom [Academic complete collection of his works. In three volumes. Volume 1]. Almaty, «Zhazushy» publishing house, 2020. 640 p. [in Kazakh].

Akhmetov Z. Poeziya shyny – danalyq [The peak of poetry is wisdom]. Astana, Foliant, 2002. 408 p. [in Kazakh].

Ibraev Sh. Abaj fenomenі. Monografiyalyq zertteu [The phenomenon of Abay. Monographic research]. Nur-Sultan, L.N. Gumilyov ENU, 2020. 186 p. [in Kazakh].

Sarbalaev B. Toty kus tusti kobelek [Parrot bird color butterfly]. In: Abaj. Enciklopediya. Bas redaktor R.Nurgaliev [Abay. The Encyclopedia. Editor-in-chief R. Nurgaliyev]. Almaty, chief editorial office of the «Kazakh encyclopedia», publishing house «Atamura», 1995. 720 p. [in Kazakh].

Sharip A. Alash zhurtynyn aldiary [Category of Alash people]. In: Abaj zhane qazaq sociumy. Uzhymdyq monografiya. T. 3 [Abay and the Kazakh society. Collective monograph. Vol. 3]. Nur-Sultan, L N. Gumilyov ENU, 2020. 508 p. [in Kazakh].

Abay. Shygarmalarynyn akademiyalyq tolyq zhinagy. Ush tomdyq. 2-tom [Academic complete collection of his works. In three volumes. Volume 2]. Almaty, Zhazushi publishing house, 2020. 640 p. [in Kazakh].

Aimukhambet Z.A., Abdilmanatkyzy A., Baitanasova K., Seiputanova A., Kurmambayeva K. The Poetic Interpretation of Binary Opposition in the Structure of Myth. In: Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities. – Vol. IX, No. 1, 2017 0975-2935 http://rupkatha.com/V9/n1 /v9n103.pdf/https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.085020937796&origin=resultslist 14. Lotman Yu. Semiosfera. Audargan Yerkіmbay U. [Semiosphere. Translated by Yerkimbay U.]. Almaty, public Foundation «National Translation Bureau», 2019. 528 p. [in Kazakh].